Có những nghệ thuật tồn tại hàng trăm năm mà mỗi lần chạm vào, ta lại thấy mình nhỏ bé trước chiều sâu văn hóa cha ông. Ca trù là một trong những nghệ thuật ấy – vừa quen thuộc trong tên gọi, vừa đầy bí ẩn trong từng giai điệu. Đây không chỉ là một thể loại âm nhạc, mà là cả một vũ trụ của thơ ca, âm thanh và nghi lễ đã nuôi dưỡng tâm hồn người Việt suốt nhiều thế kỷ. Nếu bạn nghĩ mình đã hiểu ca trù chỉ qua vài lần nghe, hãy dừng lại một chút. Dưới đây là 10 điều thú vị – có thể khiến bạn bất ngờ – về nghệ thuật hát thơ cổ truyền đặc biệt này. ## 1\. Nguồn gốc ca trù gắn liền với truyền thuyết nàng tiên hát Theo truyền thuyết dân gian, ca trù có nguồn gốc từ câu chuyện về một nàng tiên giáng trần, dùng tiếng hát mê hoặc để cứu dân lành khỏi loài rắn độc. Nàng hát suốt đêm, tiếng ca vang vọng khắp rừng sâu, khiến loài rắn phải rút lui. Khi nàng bay về trời, dân làng nhớ tiếng hát ấy mà truyền dạy cho nhau, thế hệ này qua thế hệ khác. Dù chỉ là truyền thuyết, câu chuyện ấy phản ánh một sự thật: ca trù từ thuở sơ khai đã mang tính **thiêng liêng và nghi lễ**. Không phải ngẫu nhiên mà trong nhiều thế kỷ, ca trù được trình diễn tại đình làng, trong các dịp tế lễ thần linh, như một cách giao tiếp giữa con người và thế giới tâm linh. Những nghệ nhân già ở Hà Tĩnh kể rằng, mỗi khi nghe tiếng phách gõ đầu tiên trong đêm hát ca trù, họ có cảm giác như thời gian ngừng trôi – mọi ồn ào đời thường lắng xuống, chỉ còn tiếng hát và hương trầm lan tỏa trong không gian tĩnh mịch. ## 2\. Cây đàn đáy – nhạc cụ độc nhất vô nhị chỉ dùng trong ca trù Trong kho tàng nhạc cụ truyền thống Việt Nam, đàn đáy là nhạc cụ **duy nhất được chế tạo riêng cho ca trù** và không xuất hiện trong bất kỳ thể loại âm nhạc nào khác. Đây là cây đàn ba dây với cần đàn dài bất thường – có thể tới 1,2 mét – và thùng đàn hình thang đặc trưng. Điều kỳ lạ là đàn đáy không có phím bấm cố định như đàn nguyệt hay guitar. Người chơi phải dùng kỹ thuật *nhấn, rung, vuốt* trên dây để tạo ra những âm thanh trầm ấm, mơ hồ như tiếng thở dài của đêm khuya. Âm thanh đàn đáy không sắc nét, không chói tai, mà nhẹ như sương khói – nó không lấn át tiếng hát mà nâng đỡ, bao bọc giọng ca của đào nương. Nghệ nhân Nguyễn Phú Đẹ – người được mệnh danh là "báu vật sống" của ca trù – từng nói rằng chơi đàn đáy giỏi phải mất ít nhất 10 năm. Không phải vì kỹ thuật quá khó, mà vì người chơi cần **hiểu được hồn thơ** trong từng bài ca để đệm cho đúng nhịp, đúng tình. ### Bí mật về chất liệu và cách chế tác Thùng đàn đáy truyền thống được làm từ gỗ ngô đồng – loại gỗ nhẹ, xốp, cho âm vang đặc biệt. Dây đàn xưa kia làm bằng tơ tằm, tạo ra âm sắc mềm mại không gì thay thế được. Ngày nay, nhiều nghệ nhân phải dùng dây nilon vì tơ tằm khó tìm, nhưng ai đã nghe tiếng đàn đáy dây tơ một lần thì không thể nào quên – nó mỏng manh và da diết như chính nỗi niềm của ca trù vậy. ## 3\. Trống chầu – không chỉ là nhạc cụ mà là cuộc đối thoại Nhiều người lầm tưởng trống chầu chỉ đơn giản là giữ nhịp. Thực tế, tiếng trống chầu trong ca trù là một **ngôn ngữ giao tiếp tinh tế** giữa người đánh trống (quan viên) và đào nương. Mỗi tiếng "tom" hay "chát" đều mang ý nghĩa riêng – khen ngợi, tán thưởng, nhắc nhở, hay thậm chí phê bình. Khi đào nương hát hay, quan viên gõ một tiếng "tom" dõng dạc – đó là lời khen. Nếu đào nương sai nhịp hay chưa đạt, quan viên sẽ gõ "chát" nhẹ – một tín hiệu tế nhị nhắc nhở. Cuộc đối thoại không lời này diễn ra suốt buổi hát, tạo nên một không khí *vừa trang nghiêm vừa sống động* mà không thể loại âm nhạc nào khác có được. Ngày xưa, chỉ những người có học vấn, am hiểu thơ ca mới được cầm chầu. Đánh trống chầu không phải việc của nhạc công, mà là **đặc quyền của người thưởng thức** – người hiểu đến tận cùng cái hay cái đẹp của ca trù. ## 4\. Đào nương – hành trình khổ luyện từ thuở lên tám Đào nương – người hát ca trù – không phải ai cũng có thể trở thành. Trong các gia đình ca trù truyền thống, con gái được chọn lựa từ nhỏ, thường bắt đầu tập hát từ **7-8 tuổi**. Quá trình đào tạo kéo dài hàng chục năm, với những quy tắc nghiêm ngặt đến khắc nghiệt. Trước khi được hát trước công chúng, đào nương phải trải qua lễ *"mở xiêm áo"* – một nghi lễ trang trọng đánh dấu sự trưởng thành trong nghề. Lễ này thường diễn ra khi đào nương đã thuộc nhuần nhuyễn ít nhất 30-40 bài bản cơ bản và được thầy công nhận đủ trình độ. Giọng hát ca trù không giống bất kỳ giọng hát nào khác. Đào nương phải luyện cách **phát âm từ cổ họng sâu**, kết hợp với kỹ thuật nén hơi đặc biệt để tạo ra âm sắc đặc trưng – vừa trong trẻo vừa trầm ấm, vừa mạnh mẽ vừa mềm mại. Tiếng hát ấy không phải để nghe từ xa mà để thấm vào da thịt người ngồi gần – trong không gian nhỏ của một gian phòng, một góc đình. ### Những quy tắc khắt khe trong đời sống đào nương Đào nương xưa phải giữ gìn giọng hát như bảo vật. Họ không được ăn đồ cay nóng, không được nói to, không được hát khi trời lạnh quá hay nóng quá. Trước mỗi buổi biểu diễn, đào nương thường uống nước mật ong pha gừng ấm và ngồi thiền tĩnh tâm. Cuộc sống ấy giống như cuộc sống của một nghệ sĩ ballet phương Tây – kỷ luật, hy sinh và tận hiến hoàn toàn cho nghệ thuật. ## 5\. Hát nói – thể loại độc đáo nhất trong hệ thống ca trù Trong hàng chục bài bản ca trù, **hát nói** được coi là thể loại quan trọng và phức tạp nhất. Đây là thể loại mà ranh giới giữa hát và nói gần như bị xóa nhòa – đào nương không hẳn hát mà cũng không hẳn ngâm, mà ở một trạng thái trung gian kỳ diệu. Hát nói là sân chơi của thơ ca đỉnh cao. Những bài hát nói nổi tiếng nhất đều do các nhà thơ lớn sáng tác: Nguyễn Công Trứ, Cao Bá Quát, Nguyễn Khuyến, Dương Khuê... Mỗi bài hát nói là một bài thơ được *khoác áo âm nhạc*, và đào nương phải hiểu từng chữ, từng ý để thể hiện đúng tinh thần bài thơ. Cấu trúc hát nói cũng rất đặc biệt: bài thơ thường có 11 câu, chia thành các khổ với quy luật bằng trắc chặt chẽ. Khi hát, mỗi câu thơ được xử lý khác nhau – có câu ngân dài, có câu dứt khoát, có câu nhấn nhá – tạo nên một bức tranh âm thanh đầy kịch tính và cảm xúc. ## 6\. Ca trù và thơ ca – mối duyên nghìn năm không thể tách rời Không một nghệ thuật biểu diễn nào ở Việt Nam gắn bó với thơ ca chặt chẽ như ca trù. Có thể nói, **ca trù chính là thơ ca được hát lên**. Mỗi bài ca trù đều bắt nguồn từ một bài thơ, và nghệ thuật ca trù nằm ở cách biến những con chữ tĩnh lặng trên trang giấy thành âm thanh sống động, lay động lòng người. Trong lịch sử văn học Việt Nam, nhiều nhà thơ nổi tiếng đã sáng tác thơ riêng cho ca trù. Nguyễn Công Trứ – ông hoàng của thơ hát nói – viết hàng trăm bài thơ mà chỉ khi được đào nương hát lên mới bộc lộ hết vẻ đẹp. Có những câu thơ đọc trên giấy thì bình thường, nhưng khi được hát với đúng giai điệu, đúng nhịp phách, chúng bỗng *bừng sáng như ngọn lửa được thổi bùng*. Mối quan hệ giữa ca trù và thơ ca là mối quan hệ cộng sinh: thơ ca cho ca trù nội dung và chiều sâu, ca trù cho thơ ca đôi cánh để bay vào lòng người. Khi ca trù suy tàn, thơ hát nói cũng dần bị lãng quên – và ngược lại, khi thơ hát nói không còn được sáng tác, ca trù cũng mất đi nguồn sống. ### Vai trò của thơ trong việc đào tạo đào nương Đào nương không chỉ học hát mà phải **học thơ, học chữ, học nghĩa**. Một đào nương giỏi phải hiểu thơ Đường, thơ Nôm, phải phân biệt được bằng trắc, phải cảm nhận được hồn cốt của từng câu thơ. Chính vì vậy, đào nương xưa thường là những phụ nữ có học vấn cao – điều hiếm gặp trong xã hội phong kiến. ## 7\. UNESCO vinh danh – nhưng ca trù vẫn đang "thở yếu" Năm 2009, ca trù được UNESCO ghi danh vào **Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp**. Chú ý: không phải "di sản đại diện" mà là "cần bảo vệ khẩn cấp" – một cách nói lịch sự của UNESCO rằng ca trù đang đứng trước nguy cơ biến mất. Danh hiệu này vừa là vinh dự, vừa là lời cảnh tỉnh. Nó cho thấy cộng đồng quốc tế công nhận giá trị to lớn của ca trù, nhưng đồng thời cũng thừa nhận rằng nghệ thuật này đang trong tình trạng *nguy kịch*. Nhiều bài bản đã thất truyền, nhiều kỹ thuật hát đã không còn ai biết, và số nghệ nhân thực thụ ngày càng ít đi. Sau khi được UNESCO vinh danh, Việt Nam đã triển khai nhiều chương trình bảo tồn. Các câu lạc bộ ca trù được thành lập ở Hà Nội, Hải Phòng, Hà Tĩnh... Nhưng con đường phía trước vẫn còn rất dài và đầy thách thức. ## 8\. Kỹ thuật hát ca trù – nghệ thuật kiểm soát hơi thở siêu phàm Nếu opera phương Tây tự hào về kỹ thuật bel canto, thì ca trù Việt Nam có một hệ thống kỹ thuật thanh nhạc **tinh vi và phức tạp không kém**. Đào nương sử dụng nhiều kỹ thuật đặc biệt: *ậm ự, đổ hột, nảy hạt, rung, luyến* – mỗi kỹ thuật tạo ra một hiệu ứng âm thanh riêng biệt. Kỹ thuật "nảy hạt" – tạo ra những nốt nhạc ngắn, tròn như hạt ngọc rơi trên mặt nước – được coi là đỉnh cao của nghệ thuật ca trù. Không phải đào nương nào cũng làm được, và người nghe sành điệu có thể đánh giá trình độ đào nương chỉ qua một vài tiếng "nảy hạt". Điều đặc biệt nhất là cách đào nương **kiểm soát hơi thở**. Họ có thể ngân một câu dài mà không cần lấy hơi, hoặc chuyển từ giọng thấp sang giọng cao một cách mượt mà không có điểm gãy. Kỹ thuật này đòi hỏi nhiều năm luyện tập và một sức khỏe thanh quản tuyệt vời. ### So sánh với các kỹ thuật thanh nhạc thế giới Nhiều nhà nghiên cứu âm nhạc quốc tế đã so sánh kỹ thuật hát ca trù với *throat singing* của Mông Cổ hay *melisma* của âm nhạc Trung Đông. Dù có những điểm tương đồng, ca trù vẫn hoàn toàn độc đáo trong cách kết hợp giọng hát với phách tre – một nhạc cụ gõ do chính đào nương sử dụng khi hát, tạo nên sự tương tác nhịp nhàng giữa âm thanh và nhịp điệu. ## 9\. Luật chơi nghiêm ngặt – ca trù không phải để giải trí thông thường Khác với nhiều loại hình nghệ thuật dân gian khác, ca trù có **hệ thống quy tắc biểu diễn rất nghiêm ngặt**. Không gian biểu diễn phải tĩnh lặng, ánh sáng dịu nhẹ, và người nghe phải giữ im lặng tuyệt đối – không vỗ tay, không hò reo, không nói chuyện. Thứ tự trình diễn các bài bản cũng phải tuân theo quy luật nhất định. Buổi hát thường bắt đầu bằng bài *giáo đầu* – một bài nghi lễ để "mở cửa" không gian nghệ thuật. Tiếp theo là các bài theo thứ tự từ nhẹ nhàng đến phức tạp, và kết thúc bằng bài *giã bạn* – lời chào tạm biệt đầy lưu luyến. Trong giáo phường ca trù xưa, việc vi phạm quy tắc biểu diễn có thể bị phạt nặng. Đào nương hát sai bài bản, kép đàn đệm nhầm nhịp, hay quan viên đánh trống không đúng chỗ – tất cả đều bị ghi nhận và có thể ảnh hưởng đến danh tiếng cả giáo phường. Sự nghiêm cẩn ấy cho thấy ca trù không phải trò vui mà là một **nghi thức văn hóa đòi hỏi sự tôn trọng tuyệt đối**. ## 10\. Phục hồi ca trù ngày nay – những con số đáng suy ngẫm Tính đến năm 2025, cả nước Việt Nam chỉ còn khoảng **60-70 câu lạc bộ ca trù** hoạt động thường xuyên, tập trung chủ yếu ở miền Bắc. Số nghệ nhân được công nhận là Nghệ nhân Nhân dân và Nghệ nhân Ưu tú trong lĩnh vực ca trù chỉ đếm trên đầu ngón tay – và phần lớn đã ở tuổi 70, 80. Tuy nhiên, những năm gần đây đã xuất hiện nhiều tín hiệu tích cực. Các lớp dạy ca trù cho người trẻ được mở ở Hà Nội, với học viên từ 15-30 tuổi. Một số bạn trẻ đã bắt đầu kết hợp ca trù với âm nhạc đương đại, tạo ra những thử nghiệm thú vị – dù còn gây tranh cãi. Các buổi biểu diễn ca trù tại phố cổ Hà Nội thu hút ngày càng nhiều du khách quốc tế. Nhiều người nước ngoài sau khi nghe ca trù đã so sánh trải nghiệm ấy với việc nghe *fado* ở Lisbon hay *flamenco* ở Seville – một âm nhạc của linh hồn, không cần hiểu ngôn ngữ cũng có thể cảm nhận được. ### Những nỗ lực đáng ghi nhận Giáo phường Ca trù Thái Hà (Hà Nội) là một trong những đơn vị tiên phong trong việc đào tạo thế hệ kế cận. Nghệ nhân Phạm Thị Huệ – người đã dành cả đời cho ca trù – vẫn đang miệt mài truyền dạy cho các học trò trẻ với niềm tin rằng "ca trù sẽ không chết nếu còn người yêu nó". Chương trình số hóa di sản ca trù cũng đang được triển khai, ghi âm và ghi hình lại các bài bản còn sót lại trước khi các nghệ nhân cuối cùng ra đi. Đây là cuộc chạy đua với thời gian – và mỗi ngày trôi qua đều đáng quý. ## Lời kết – ca trù vẫn đang chờ được lắng nghe 10 điều thú vị trên đây chỉ là bề nổi của một tảng băng sâu thẳm. Ca trù còn ẩn chứa biết bao bí mật, biết bao câu chuyện chưa kể, biết bao giai điệu chưa được người đời nay nghe thấy. Mỗi bài ca trù là một cánh cửa mở ra quá khứ – nơi tiếng hát và tiếng thơ hòa quyện, nơi con người giao tiếp với nhau bằng ngôn ngữ tinh tế nhất. Nếu có cơ hội, hãy một lần ngồi xuống trong không gian yên tĩnh, nhắm mắt lại và lắng nghe ca trù. Đừng cố hiểu, đừng cố phân tích – chỉ cần cảm nhận. Và biết đâu, tiếng phách tre, tiếng đàn đáy, tiếng hát đào nương sẽ đưa bạn về một miền ký ức mà bạn chưa từng biết mình có. > Bạn có thể muốn khám phá thêm: Lịch sử ca trù – hành trình nghìn năm từ cung đình đến dân gian · Đàn đáy – nhạc cụ độc nhất chỉ dành cho ca trù · Đào nương ca trù – cuộc đời hiến dâng cho nghệ thuật ## Câu hỏi thường gặp về ca trù ### Ca trù có từ bao giờ? Ca trù có lịch sử ít nhất từ thế kỷ 15, tuy nhiên nhiều nhà nghiên cứu cho rằng nguồn gốc có thể sớm hơn, từ thế kỷ 11-12. Các văn bia và tư liệu cổ cho thấy ca trù đã tồn tại dưới nhiều tên gọi khác nhau qua các triều đại. ### Ca trù khác gì so với chèo và tuồng? Ca trù là nghệ thuật **hát thơ** – tập trung vào giọng hát và thơ ca, không có diễn xuất hay kể chuyện như chèo và tuồng. Ca trù cũng có không gian biểu diễn thân mật hơn, thường chỉ gồm ba người: đào nương, kép đàn và quan viên đánh trống chầu. ### Tại sao ca trù lại suy tàn? Ca trù suy tàn do nhiều nguyên nhân: sự thay đổi xã hội sau cách mạng, sự du nhập của âm nhạc phương Tây, và việc ca trù bị đánh đồng với "ả đào" – một khái niệm mang hàm ý tiêu cực. Trong nhiều thập kỷ, ca trù bị coi là tàn dư phong kiến và không được khuyến khích. ### Có thể học ca trù ở đâu? Hiện nay, một số câu lạc bộ và giáo phường ca trù ở Hà Nội, Hải Phòng, Hà Tĩnh có nhận học viên. Giáo phường Ca trù Thái Hà và Câu lạc bộ Ca trù Hà Nội là hai địa chỉ uy tín nhất. Ngoài ra, một số trường đại học nghệ thuật cũng bắt đầu đưa ca trù vào chương trình giảng dạy. ### Nghe ca trù ở đâu tại Hà Nội? Du khách có thể thưởng thức ca trù tại đền Quan Đế (phố Hàng Buồm), đình Kim Ngân (phố Hàng Bạc), hoặc tại các buổi biểu diễn định kỳ của Câu lạc bộ Ca trù Hà Nội. Các buổi biểu diễn thường được tổ chức vào cuối tuần, trong không gian truyền thống với ánh nến và hương trầm. ### Ca trù có phải chỉ dành cho người già? Hoàn toàn không. Ngày càng nhiều bạn trẻ quan tâm đến ca trù, xem đây là một cách kết nối với cội nguồn văn hóa. Nhiều nghệ nhân trẻ dưới 30 tuổi đã đạt trình độ cao và tích cực quảng bá ca trù trên mạng xã hội, thu hút hàng nghìn người theo dõi. ### Vì sao ca trù được UNESCO vinh danh? UNESCO vinh danh ca trù vì đây là nghệ thuật có **giá trị văn hóa đặc biệt**, kết hợp độc đáo giữa thơ ca, âm nhạc và nghi lễ. Đồng thời, UNESCO cũng nhận thấy ca trù đang đứng trước nguy cơ mai một nghiêm trọng và cần được bảo vệ khẩn cấp. ### Phách tre trong ca trù có vai trò gì? Phách tre là nhạc cụ gõ do đào nương sử dụng khi hát, gồm hai thanh tre nhỏ gõ vào nhau. Phách không chỉ giữ nhịp mà còn tạo ra những âm sắc đặc biệt – tiếng phách sắc, gọn, dứt khoát, làm điểm nhấn cho giai điệu và tạo nên đặc trưng âm thanh riêng của ca trù.