## Khi tiếng phách vang lên giữa hơi gió biển Có một vùng đất nơi sóng biển vỗ bờ ngày đêm, nơi gió mặn thổi qua từng con phố nhỏ, và giữa nhịp sống hối hả của cảng biển lớn nhất miền Bắc, tiếng phách ca trù vẫn lặng lẽ ngân vang như một lời nhắc nhở về chiều sâu văn hóa ẩn sau vẻ ngoài sôi động. Hải Phòng – thành phố hoa phượng đỏ, đất cảng kiên cường – không chỉ nổi tiếng với những con tàu viễn dương và tinh thần phóng khoáng, mà còn lưu giữ một truyền thống ca trù mang phong vị riêng biệt, khác hẳn với bất kỳ vùng miền nào khác trên dải đất hình chữ S. Người Hải Phòng hát ca trù như cách họ sống – mạnh mẽ, phóng khoáng nhưng không kém phần sâu lắng. Tiếng hát thơ nơi đây không chỉ là nghệ thuật trình diễn mà còn là tiếng lòng của những con người đã quen với sóng gió, đã trải qua bao thăng trầm cùng biển cả mênh mông. Mỗi câu hát, mỗi nhịp phách đều mang theo vị mặn của muối biển, hơi ấm của gió nồm và sự kiêu hãnh của một vùng đất chưa bao giờ chịu khuất phục. ## Lịch sử ca trù Hải Phòng – dòng chảy nghệ thuật bên bờ sóng ### Những giáo phường đầu tiên trên đất cảng Ca trù đến với Hải Phòng từ rất sớm, theo chân những dòng người di cư từ vùng đồng bằng Bắc Bộ xuống vùng ven biển lập nghiệp. Các tài liệu lịch sử ghi nhận rằng từ thế kỷ XVII, nhiều giáo phường ca trù đã được thành lập tại các làng ven sông Cấm và sông Lạch Tray. Những gia đình nghệ nhân mang theo nghề hát ả đào từ Thái Bình, Nam Định, Hưng Yên xuống đất cảng, rồi dần dần hòa quyện phong cách riêng của mình với hơi thở biển cả nơi đây. Giáo phường nổi tiếng nhất thời kỳ đầu là giáo phường làng Đôn, nằm ở vùng ngoại ô phía nam thành phố. Các đào nương làng Đôn được biết đến với giọng hát khỏe khoắn, vang rền, khác hẳn với lối hát mềm mại, uyển chuyển của các đào nương Hà Nội. Người ta kể rằng, tiếng hát của họ có thể vượt qua tiếng sóng biển, lan tỏa khắp bến thuyền trong những đêm trăng thanh gió mát. ### Thời kỳ hoàng kim và những biến động Đầu thế kỷ XX, ca trù Hải Phòng bước vào thời kỳ phát triển rực rỡ nhất. Cảng Hải Phòng lúc bấy giờ là cửa ngõ giao thương quốc tế, thương nhân từ khắp nơi đổ về, và các ca quán mọc lên như nấm dọc theo phố Cầu Đất, phố Lạch Tray. Những đêm ca trù nơi đây không chỉ thu hút giới thương nhân giàu có mà còn là nơi hội tụ của các nhà thơ, nhà văn, nghệ sĩ tìm đến để thưởng thức và sáng tác. Nghệ nhân Nguyễn Thị Hòa – một đào nương lừng danh của Hải Phòng thời kỳ này – từng được mệnh danh là "giọng ca biển cả" bởi chất giọng trầm ấm nhưng vang xa lạ thường. Bà có thể hát liên tục suốt ba canh giờ mà giọng không hề giảm sức, mỗi câu hát đều đầy ắp cảm xúc như sóng biển cuộn trào rồi lại lắng xuống êm đềm. Tuy nhiên, cũng như nhiều vùng miền khác, ca trù Hải Phòng đã trải qua giai đoạn suy thoái nghiêm trọng trong nửa sau thế kỷ XX. Chiến tranh, biến động xã hội và sự thay đổi thị hiếu đã khiến nhiều giáo phường tan rã, nhiều nghệ nhân phải bỏ nghề kiếm sống bằng nghề khác. Có những thời điểm, cả thành phố Hải Phòng chỉ còn vài ba nghệ nhân già vẫn âm thầm giữ gìn tiếng phách, tiếng đàn trong những căn nhà nhỏ ven sông. ## Phong cách ca trù đặc trưng của Hải Phòng ### Giọng hát mang hơi thở biển Điều đầu tiên khiến ca trù Hải Phòng khác biệt là chất giọng. Nếu ca trù Hà Nội thiên về sự thanh tao, nhẹ nhàng, uyển chuyển trong từng nốt rung thì ca trù Hải Phòng lại mang một sức mạnh nội tại đặc biệt. Các đào nương Hải Phòng thường có giọng hát khỏe, âm vực rộng, với những quãng nhả chữ dứt khoát hơn. Người nghe có thể cảm nhận được trong tiếng hát ấy hơi thở của biển cả – khi cuồn cuộn như sóng lớn, khi lại êm ả như mặt biển chiều hè. Kỹ thuật "ngậm chữ" của các đào nương Hải Phòng cũng có nét riêng. Họ không kéo dài âm quá mềm mại mà thường tạo những điểm nhấn bất ngờ, như những con sóng bất chợt vỗ vào bờ đá. Chính sự phóng khoáng này tạo nên một phong cách trình diễn sống động, cuốn hút và đầy cá tính. ### Tiết tấu và nhịp phách khác biệt Nhịp phách trong ca trù Hải Phòng có xu hướng mạnh mẽ và dứt khoát hơn so với nhiều vùng khác. Tiếng phách tre vang lên gọn gàng, chắc nịch, phản ánh tính cách thẳng thắn, quyết đoán của con người đất cảng. Kép đàn Hải Phòng cũng có lối đánh đàn đáy riêng biệt – tiếng đàn vang hơn, các ngón nhấn rõ ràng hơn, tạo nên một nền nhạc đệm có sức nặng, như tiếng sóng đỡ bên dưới giọng hát. Đặc biệt, trong các thể cách hát nói và hát giai, nghệ nhân Hải Phòng thường thêm vào những khoảng lặng bất ngờ – như khoảnh khắc biển lặng trước cơn sóng lớn – rồi bất chợt bùng lên với âm lượng và cảm xúc mãnh liệt. Kỹ thuật này tạo nên hiệu ứng cảm xúc rất mạnh, khiến người nghe không thể rời tai. ### So sánh phong cách với ca trù Hà Nội Nếu đặt ca trù Hà Nội và ca trù Hải Phòng cạnh nhau, ta sẽ thấy sự khác biệt rõ rệt như giữa dòng sông Hồng hiền hòa và biển Đông sóng gió. Ca trù Hà Nội tinh tế trong từng chi tiết nhỏ, mỗi nốt rung đều được tính toán cẩn thận, giọng hát như dòng nước chảy nhẹ qua phiến đá. Trong khi đó, ca trù Hải Phòng mang tính tự phát cao hơn, giọng hát có chiều sâu và sức bật lớn, phản ánh tính cách phóng khoáng, hào sảng của người dân vùng biển. Tuy nhiên, sự khác biệt này không hề làm giảm giá trị của bên nào. Ngược lại, chính sự đa dạng trong phong cách đã làm phong phú thêm kho tàng ca trù Việt Nam, chứng minh rằng nghệ thuật hát thơ có thể thích nghi và phát triển theo đặc trưng văn hóa của từng vùng miền. ## Những nghệ nhân tiêu biểu của ca trù Hải Phòng ### Các bậc tiền bối lưu danh Trong dòng chảy lịch sử ca trù Hải Phòng, có những cái tên đã trở thành huyền thoại. Cụ bà Trần Thị Ngọ – người được gọi là "báu vật sống" của ca trù đất cảng – đã cống hiến cả đời mình cho nghệ thuật hát thơ. Sinh ra trong một gia đình có truyền thống ca trù bốn đời, cụ bắt đầu học hát từ năm lên bảy và trình diễn chuyên nghiệp từ năm mười lăm tuổi. Giọng hát của cụ được ví như tiếng chuông đồng vang vọng giữa mênh mông sóng nước. Kép đàn Phạm Văn Dương cũng là một tên tuổi lớn của ca trù Hải Phòng. Ông nổi tiếng với lối đánh đàn đáy phóng khoáng, tự do nhưng vẫn giữ đúng niêm luật. Tiếng đàn của ông được nhiều người nhận xét là "có gió, có sóng, có cả mùi muối biển" – một nhận xét vừa giản dị vừa chính xác đến lạ thường. ### Thế hệ kế thừa đầy tâm huyết Ngày nay, ca trù Hải Phòng may mắn có được một thế hệ nghệ nhân trẻ đầy nhiệt huyết. Những người như nghệ nhân Lê Thị Bạch Vân, Nguyễn Văn Khuê đang miệt mài truyền dạy cho các học trò, tổ chức các buổi biểu diễn thường kỳ để đưa ca trù đến gần hơn với công chúng. Họ hiểu rằng, nếu không hành động ngay bây giờ, di sản quý giá này có thể mãi mãi chìm vào quên lãng giữa nhịp sống hiện đại. Điều đáng quý nhất là các nghệ nhân trẻ Hải Phòng không chỉ bảo tồn mà còn biết cách làm mới ca trù một cách có chừng mực. Họ giữ nguyên hồn cốt truyền thống nhưng tìm cách đưa ca trù vào những không gian mới – từ quán cà phê văn hóa đến sân khấu ngoài trời bên bờ biển – tạo nên những trải nghiệm thưởng thức độc đáo mà chỉ Hải Phòng mới có. ## Các câu lạc bộ và địa điểm biểu diễn ca trù tại Hải Phòng ### Câu lạc bộ Ca trù Hải Phòng Câu lạc bộ Ca trù Hải Phòng, được thành lập từ năm 2006, là trung tâm hoạt động chính của phong trào bảo tồn ca trù trên đất cảng. Với khoảng hai mươi thành viên tích cực, câu lạc bộ tổ chức sinh hoạt định kỳ hàng tuần tại Nhà hát thành phố và Trung tâm Văn hóa Nghệ thuật Hải Phòng. Đây không chỉ là nơi tập luyện mà còn là không gian để các nghệ nhân già truyền nghề cho thế hệ trẻ, nơi tiếng phách tiếng đàn vang lên đều đặn như nhịp thở của một sinh thể sống. Mỗi tháng một lần, câu lạc bộ tổ chức đêm ca trù mở, mời công chúng đến thưởng thức miễn phí. Những đêm diễn như vậy thường thu hút đông đảo khán giả, từ các cụ già nhớ về thời hoàng kim đến những bạn trẻ tò mò muốn khám phá di sản văn hóa quê hương. Không khí trong những đêm diễn ấy luôn ấm áp và trang trọng, như thể mỗi người đều cảm nhận được sợi dây vô hình nối liền quá khứ và hiện tại. ### Những không gian biểu diễn mới Bên cạnh các địa điểm truyền thống, ca trù Hải Phòng đang dần xuất hiện tại những không gian mới mẻ hơn. Một số quán cà phê văn hóa ở khu vực phố cổ Hải Phòng bắt đầu tổ chức các buổi biểu diễn ca trù vào cuối tuần, kết hợp với trà đạo và thưởng thức ẩm thực truyền thống. Mô hình này thu hút đặc biệt giới trẻ và du khách nước ngoài, tạo ra một con đường mới để ca trù tiếp cận công chúng đương đại. Đáng chú ý, một số khu du lịch ven biển Đồ Sơn và Cát Bà cũng bắt đầu đưa ca trù vào chương trình biểu diễn phục vụ du khách. Hình ảnh một đào nương hát ca trù bên bờ biển, tiếng phách hòa cùng tiếng sóng, đã trở thành một trải nghiệm văn hóa độc đáo mà nhiều du khách không thể quên. ## Nỗ lực bảo tồn và phát triển ca trù Hải Phòng ### Chương trình truyền dạy trong trường học Một trong những sáng kiến đáng ghi nhận nhất là chương trình đưa ca trù vào trường học. Từ năm 2015, một số trường tiểu học và trung học cơ sở tại Hải Phòng đã mời các nghệ nhân đến giảng dạy về ca trù trong giờ hoạt động ngoại khóa. Các em nhỏ được nghe kể về lịch sử ca trù, được tập gõ phách, được thử hát những câu đơn giản nhất. Và điều kỳ diệu đã xảy ra – nhiều em tỏ ra hứng thú thật sự, một số em thậm chí xin theo học nghiêm túc với các nghệ nhân. Chương trình này không chỉ gieo mầm yêu thương với di sản trong lòng thế hệ trẻ mà còn giúp các nghệ nhân già cảm thấy công việc bảo tồn của mình có ý nghĩa, có người tiếp nối. Đó là nguồn động viên tinh thần vô giá đối với những con người đã dành cả đời mình cho tiếng hát thơ. ### Ghi âm, tư liệu hóa và hợp tác quốc tế Thành phố Hải Phòng cùng các tổ chức văn hóa đã tiến hành nhiều dự án ghi âm, quay phim tư liệu về ca trù địa phương. Hàng trăm giờ ghi âm các bài bản cổ, hàng chục cuốn phim tài liệu về đời sống nghệ nhân đã được thực hiện, tạo thành kho tư liệu quý giá cho thế hệ mai sau. Đây là công việc chạy đua với thời gian, bởi nhiều nghệ nhân lớn tuổi đang ngày càng yếu đi, và những gì họ mang theo trong ký ức có thể mất đi mãi mãi nếu không được ghi lại kịp thời. Bên cạnh đó, ca trù Hải Phòng cũng đã tham gia nhiều chương trình giao lưu văn hóa quốc tế. Các nghệ nhân đã biểu diễn tại Nhật Bản, Hàn Quốc, Pháp và nhiều quốc gia khác, mang tiếng hát thơ đất cảng đến với bạn bè năm châu. Mỗi chuyến đi không chỉ quảng bá văn hóa Việt Nam mà còn mở ra cơ hội học hỏi kinh nghiệm bảo tồn di sản từ các nước bạn. ### Thách thức và triển vọng Dù đã có nhiều nỗ lực, ca trù Hải Phòng vẫn đối mặt với không ít thách thức. Số lượng nghệ nhân giỏi ngày càng ít đi, nguồn kinh phí cho hoạt động bảo tồn còn hạn chế, và sự cạnh tranh từ các hình thức giải trí hiện đại luôn là áp lực lớn. Tuy nhiên, với tình yêu mãnh liệt dành cho nghệ thuật hát thơ và tinh thần không bao giờ đầu hàng của con người đất cảng, ca trù Hải Phòng vẫn đang từng bước hồi sinh và phát triển. Hy vọng rằng trong tương lai không xa, tiếng ca trù sẽ lại vang lên đều đặn trên khắp đất cảng, từ những ngôi đình cổ bên bờ sông đến những sân khấu hiện đại giữa lòng thành phố, tiếp tục kể câu chuyện về một vùng đất phóng khoáng nhưng đầy chiều sâu văn hóa. ## Bạn có thể muốn khám phá thêm - Ca trù – nghệ thuật hát thơ độc đáo của Việt Nam - Ca trù Hà Nội – tinh hoa nghệ thuật kinh kỳ - Nghệ nhân ca trù và hành trình giữ lửa truyền thống - Đàn đáy – linh hồn âm nhạc trong ca trù ## Câu hỏi thường gặp về ca trù Hải Phòng ### Ca trù Hải Phòng có gì khác so với ca trù Hà Nội? Ca trù Hải Phòng mang phong cách phóng khoáng, mạnh mẽ hơn, giọng hát có âm vực rộng và sức bật lớn, phản ánh tính cách con người vùng biển. Trong khi đó, ca trù Hà Nội thiên về sự thanh tao, uyển chuyển và tinh tế trong từng chi tiết nhỏ. Cả hai phong cách đều có giá trị nghệ thuật riêng và cùng góp phần làm phong phú kho tàng ca trù Việt Nam. ### Hiện nay có thể nghe ca trù ở đâu tại Hải Phòng? Bạn có thể thưởng thức ca trù tại Câu lạc bộ Ca trù Hải Phòng với các buổi biểu diễn định kỳ hàng tháng tại Nhà hát thành phố. Ngoài ra, một số quán cà phê văn hóa ở khu phố cổ và các khu du lịch Đồ Sơn, Cát Bà cũng tổ chức các đêm ca trù vào cuối tuần. ### Ca trù Hải Phòng có từ khi nào? Ca trù đã xuất hiện tại Hải Phòng từ khoảng thế kỷ XVII, theo chân những gia đình nghệ nhân di cư từ các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ. Nghệ thuật này phát triển mạnh mẽ nhất vào đầu thế kỷ XX khi cảng Hải Phòng trở thành trung tâm giao thương quốc tế sôi động. ### Vì sao ca trù Hải Phòng mang hơi thở biển cả? Bởi vì Hải Phòng là thành phố ven biển, đời sống và tính cách con người nơi đây gắn liền với biển cả. Các nghệ nhân sống và lớn lên bên bờ biển, hơi thở, nhịp sống và cảm xúc của họ đều thấm đẫm hơi biển, từ đó tạo nên một phong cách hát khỏe khoắn, phóng khoáng mà vẫn sâu lắng. ### Ai là những nghệ nhân ca trù nổi tiếng nhất của Hải Phòng? Trong lịch sử ca trù Hải Phòng, cụ bà Trần Thị Ngọ và kép đàn Phạm Văn Dương là những cái tên được nhắc đến nhiều nhất. Thế hệ hiện tại có các nghệ nhân Lê Thị Bạch Vân, Nguyễn Văn Khuê đang tích cực truyền dạy và biểu diễn. ### Có chương trình dạy ca trù cho trẻ em ở Hải Phòng không? Có, từ năm 2015, một số trường học tại Hải Phòng đã đưa ca trù vào chương trình hoạt động ngoại khóa. Các nghệ nhân trực tiếp đến trường giảng dạy, giúp các em nhỏ tiếp cận với nghệ thuật hát thơ truyền thống từ sớm. ### Ca trù Hải Phòng đã biểu diễn ở nước ngoài chưa? Các nghệ nhân ca trù Hải Phòng đã tham gia nhiều chương trình giao lưu văn hóa quốc tế tại Nhật Bản, Hàn Quốc, Pháp và nhiều quốc gia khác, góp phần quảng bá nghệ thuật ca trù Việt Nam ra thế giới. ### Làm thế nào để hỗ trợ bảo tồn ca trù Hải Phòng? Bạn có thể hỗ trợ bằng cách tham dự các buổi biểu diễn ca trù, chia sẻ thông tin về các sự kiện ca trù trên mạng xã hội, hoặc liên hệ trực tiếp với Câu lạc bộ Ca trù Hải Phòng để tìm hiểu các hoạt động tình nguyện và đóng góp cho công tác bảo tồn.