## Ca trù và lễ hội – mối duyên trăm năm không thể tách rời Có một thời, cứ mỗi độ xuân về, khi hoa đào nở rộ trên khắp các ngõ ngách miền Bắc, tiếng hát ca trù lại vang lên giữa sân đình làng như một lời chào đón mùa xuân. Từ những ngôi đình cổ kính ở Kinh Bắc đến các đền miếu ở xứ Đoài, từ phố phường Thăng Long đến vùng quê yên ả Hải Dương, ca trù là phần không thể thiếu của mỗi lễ hội truyền thống. Tiếng đàn đáy trầm ấm, tiếng phách lách cách, giọng đào nương trong vắt hòa vào khói hương trầm và ánh nến lung linh, tạo nên một không gian thiêng liêng mà cũng rất đỗi gần gũi. Mối duyên giữa ca trù và lễ hội đã tồn tại từ hàng trăm năm trước, khi ca trù vẫn còn được gọi là "hát ả đào" hay "hát cửa đình". Chính cái tên "hát cửa đình" đã nói lên tất cả – ca trù sinh ra từ đình làng, lớn lên trong lễ hội, và mang trong mình sứ mệnh thiêng liêng: kết nối con người với thần linh, kết nối cộng đồng với nhau qua tiếng hát thơ. Ngày xưa, mỗi làng quê miền Bắc đều có ít nhất một giáo phường ca trù – một tổ chức nghệ thuật chuyên nghiệp gồm các đào nương, kép đàn và quan viên. Mỗi khi làng có lễ hội – lễ hội mùa xuân, lễ hội cầu mùa, lễ hội kỷ niệm thành hoàng làng – giáo phường lại được mời đến hát tại đình. Đó là vinh dự lớn lao, và cũng là trách nhiệm nặng nề, vì ca trù trong lễ hội không chỉ là giải trí mà còn là nghi lễ, là tiếng nói của cả cộng đồng dâng lên trời đất. ## Hát thờ – khi ca trù trở thành nghi lễ thiêng liêng Trong các lễ hội truyền thống, ca trù xuất hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, nhưng quan trọng nhất và trang nghiêm nhất là **hát thờ**. Hát thờ là hình thức ca trù được biểu diễn trong không gian thiêng liêng của đình làng hoặc đền miếu, nhằm mục đích dâng lên thần linh, thành hoàng làng những lời ca tụng, cầu nguyện cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, dân làng bình an. Buổi hát thờ thường bắt đầu từ sáng sớm, khi sương mù còn giăng trên mặt ao làng. Đào nương mặc áo dài đỏ hoặc vàng, tóc búi cao, trang điểm nhẹ nhàng, ngồi trên chiếu hoa đặt trước ban thờ. Kép đàn ngồi bên cạnh, tay ôm đàn đáy, mắt nhắm nghiền như đang lắng nghe một thế giới khác. Quan viên ngồi đối diện, trước mặt là chiếc trống chầu sơn son thếp vàng. Khói hương trầm quyện quanh, nến bạch lạp cháy lung linh, cả không gian đình làng chìm trong bầu không khí trang nghiêm và huyền bí. Bài hát thờ thường bắt đầu bằng những giai điệu chậm rãi, trầm hùng, như tiếng vọng từ ngàn xưa. Lời ca ca ngợi công đức của thành hoàng làng, kể lại những truyền thuyết về vị thần bảo hộ cho dân làng. Giọng đào nương khi ấy không còn là giọng của một con người, mà trở thành tiếng nói của cả cộng đồng, mang theo ước nguyện của hàng trăm, hàng nghìn người dân gửi lên trời đất. ### Nghi thức hát thờ trong lễ hội đình làng Nghi thức hát thờ tuân theo một trình tự nghiêm ngặt đã được truyền lại qua nhiều thế hệ. Đầu tiên là bài **giáo hương** – bài hát dâng hương, mời thần linh về chứng giám. Tiếp theo là bài **giáo trống** – bài hát khai trống, đánh thức thần linh bằng âm thanh. Sau đó là các bài hát ca ngợi, kể chuyện, cầu nguyện, mỗi bài được chọn lọc kỹ càng để phù hợp với vị thần được thờ và ý nghĩa của lễ hội. Trong suốt buổi hát thờ, không ai được nói chuyện, không ai được đi lại. Cả đình làng im lặng, chỉ có tiếng hát, tiếng đàn và tiếng trống chầu. Người dân đứng quanh sân đình, ánh mắt hướng về phía ban thờ, lòng thành kính và xúc động. Nhiều cụ già kể lại rằng mỗi lần nghe hát thờ, họ cảm thấy như được trở về với ông bà tổ tiên, như được sống lại những ký ức xa xưa mà bản thân chưa từng trải qua nhưng vẫn cảm nhận được trong từng thớ thịt. ## Hát thi – sân khấu rực rỡ của tài năng ca trù trong lễ hội Nếu hát thờ mang tính thiêng liêng, trang nghiêm thì **hát thi** lại là phần sôi động, rực rỡ nhất của ca trù trong lễ hội. Hát thi là cuộc thi giữa các giáo phường, các đào nương từ khắp nơi tụ hội về một đình làng để tranh tài, so giọng, đọ tài nghệ. Đây là dịp để các nghệ sĩ ca trù thể hiện đỉnh cao nghệ thuật, và cũng là sự kiện văn hóa lớn nhất trong năm của nhiều làng quê miền Bắc. Ngày xưa, hát thi ca trù thường diễn ra trong khuôn khổ lễ hội xuân, kéo dài từ ba đến bảy ngày. Các giáo phường được mời từ các làng lân cận, mỗi giáo phường cử ra đào nương giỏi nhất, kép đàn hay nhất để tham gia. Trước khi thi, các đào nương phải khai báo các thể cách mà mình sẽ trình diễn – hát nói, hát giai, hát mưỡu, hát kể chuyện... Ban giám khảo là các quan viên uy tín, những bậc trí thức am hiểu ca trù sâu sắc nhất. Không khí hát thi vô cùng sôi động và gay cấn. Mỗi đào nương bước lên chiếu hát đều mang theo áp lực của cả giáo phường, cả làng quê mà mình đại diện. Giọng hát phải trong, phải cao, phải luyến láy tinh tế. Tiếng phách phải giòn, phải đều, phải khớp nhịp hoàn hảo với đàn đáy. Và trên hết, mỗi bài hát phải chạm đến trái tim người nghe, khiến quan viên phải đánh trống chầu liên tục bằng những tiếng "tom" tán thưởng. ### Những cuộc hát thi huyền thoại trong lịch sử Trong lịch sử ca trù, có những cuộc hát thi đã trở thành huyền thoại. Tương truyền, cuộc hát thi ở Lỗ Khê (Đông Anh, Hà Nội) vào thế kỷ XVII đã quy tụ hơn hai mươi giáo phường từ khắp xứ Kinh Bắc. Cuộc thi kéo dài bảy ngày bảy đêm, và đào nương chiến thắng cuối cùng đã hát một bài "Tỳ bà hành" khiến tất cả quan viên đều đứng dậy, trống chầu vang lên không ngớt, dân làng rơi lệ vì xúc động. Lại có chuyện cuộc hát thi ở đình Phú Nhiêu (Phú Xuyên, Hà Nội) đầu thế kỷ XX, nơi hai đào nương từ hai giáo phường danh tiếng nhất đã đối đầu trong một trận "đấu" kéo dài suốt đêm. Họ hát hết thể cách này đến thể cách khác, mỗi người một vẻ, mười phân vẹn mười. Cuối cùng, ban giám khảo không thể chọn ai thắng ai thua, và cả hai cùng được trao giải nhất – một quyết định chưa từng có tiền lệ. ## Ca trù trong lễ hội Tết – tiếng hát mở đầu một năm mới Trong tất cả các lễ hội, Tết Nguyên Đán là dịp mà ca trù hiện diện rõ nét nhất và ý nghĩa nhất. Từ mùng Một đến Rằm tháng Giêng, tiếng hát ca trù vang lên ở khắp các đình làng miền Bắc, như một lời chúc phúc cho năm mới, một lời cầu nguyện cho mùa xuân an lành. Ngày xưa, sáng mùng Một Tết, sau khi làm lễ cúng gia tiên, người dân kéo nhau ra đình làng. Tại đây, giáo phường ca trù đã sẵn sàng, đào nương ngồi trên chiếu hoa, đàn đáy đã lên dây, trống chầu đã đặt ngay ngắn. Buổi hát Tết bắt đầu bằng bài **"Chúc xuân"** – một bài hát ca ngợi mùa xuân, chúc tụng mọi người năm mới nhiều may mắn, sức khỏe dồi dào, mùa màng tốt tươi. Tôi nhớ lời kể của cụ Trần Thị Lan ở làng Chanh Thôn (Phú Xuyên, Hà Nội), một trong những đào nương cuối cùng của thế kỷ XX: "Ngày xưa, Tết mà không có tiếng hát ca trù thì không thành Tết. Cứ sáng mùng Một, bà con kéo nhau ra đình, nghe hát ca trù mà lòng vui lắm. Tiếng hát như gió xuân, thổi đi những ưu phiền của năm cũ, mang lại niềm vui và hy vọng cho năm mới." Những ngày Tết, ca trù không chỉ được hát ở đình mà còn vang lên trong những buổi hát mời tại nhà các vị chức sắc, các gia đình giàu có trong làng. Đào nương đi từ nhà này sang nhà khác, mỗi nhà hát vài bài chúc Tết, nhận phong bì lì xì và những lời chúc tốt đẹp. Đó là những ngày vui nhất, nhộn nhịp nhất trong năm của giáo phường ca trù. ### Ca trù trong lễ hội cầu mùa và hội làng Ngoài Tết, ca trù còn xuất hiện trong nhiều lễ hội khác suốt cả năm. Lễ hội cầu mùa vào đầu vụ gieo trồng, lễ hội tạ ơn sau mùa gặt, lễ hội kỷ niệm ngày sinh hoặc ngày mất của thành hoàng làng – tất cả đều có ca trù. Mỗi lễ hội mang một sắc thái riêng, và ca trù cũng thay đổi cho phù hợp. Trong lễ hội cầu mùa, ca trù mang âm hưởng tươi vui, lạc quan, với những bài hát ca ngợi đất đai, mưa nắng, mùa màng. Trong lễ hội tạ ơn, ca trù trầm lắng hơn, thành kính hơn, với những bài hát cảm tạ thần linh đã ban cho một mùa bội thu. Trong lễ hội kỷ niệm thành hoàng, ca trù trang trọng và cổ kính, với những bài hát kể lại công đức của vị thần bảo hộ. ## Sự mai một và hồi sinh – ca trù trong lễ hội hiện đại Trải qua biến động lịch sử của thế kỷ XX, ca trù trong lễ hội dần bị mai một. Chiến tranh, cải cách ruộng đất, quá trình đô thị hóa đã khiến nhiều giáo phường tan rã, nhiều đình làng bị phá hủy hoặc chuyển đổi mục đích sử dụng. Ca trù mất đi không gian biểu diễn truyền thống, mất đi khán giả, và dần chìm vào quên lãng. Nhưng từ những năm 2000, đặc biệt sau khi UNESCO ghi danh ca trù vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp năm 2009, phong trào phục hồi ca trù trong lễ hội bắt đầu khởi sắc. Nhiều làng quê miền Bắc đã khôi phục truyền thống hát ca trù trong lễ hội xuân. Đình làng được trùng tu, giáo phường được thành lập lại, nghệ nhân được mời về truyền dạy cho thế hệ trẻ. Tại làng Lỗ Khê (Đông Anh, Hà Nội), nơi được coi là cái nôi của ca trù, lễ hội xuân hàng năm lại vang lên tiếng hát ca trù. Các cụ bà tóc bạc phơ ngồi trên chiếu hoa, cất giọng hát những bài ca mà họ học từ thời thơ ấu. Bên cạnh họ, những cô gái trẻ đang chăm chú học từng câu, từng chữ, từng cách luyến láy. Hình ảnh ấy khiến người ta tin rằng ca trù trong lễ hội sẽ không bao giờ tắt, dù có lúc ngọn lửa chỉ còn leo lét. ### Lễ hội ca trù đương đại – hình thức mới, hồn cũ Bên cạnh việc phục hồi ca trù trong lễ hội truyền thống, nhiều lễ hội ca trù đương đại cũng được tổ chức. Liên hoan Ca trù toàn quốc, được tổ chức định kỳ từ năm 2005, quy tụ các câu lạc bộ và nghệ nhân ca trù từ khắp miền Bắc. Đây vừa là cuộc thi, vừa là dịp để các nghệ nhân gặp gỡ, trao đổi, và quan trọng nhất là để ca trù được trình diễn trước công chúng rộng rãi. Tại Hà Nội, lễ hội ca trù được tổ chức tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám vào dịp đầu xuân đã trở thành một điểm nhấn văn hóa. Dưới mái đình cổ kính, giữa những hàng bia tiến sĩ rêu phong, tiếng hát ca trù vang lên trong nắng xuân – đó là khoảnh khắc mà quá khứ và hiện tại giao nhau, là minh chứng cho sức sống bền bỉ của một loại hình nghệ thuật đã đồng hành cùng dân tộc qua bao thế kỷ. ## Ca trù giữ cho lễ hội sống mãi, lễ hội giữ cho ca trù trường tồn Mối quan hệ giữa ca trù và lễ hội là mối quan hệ cộng sinh – hai bên cần nhau để tồn tại và phát triển. Ca trù mang đến cho lễ hội chiều sâu văn hóa, sự thiêng liêng và ý nghĩa nghệ thuật. Ngược lại, lễ hội mang đến cho ca trù không gian biểu diễn, khán giả và lý do tồn tại. Khi ca trù vắng bóng, lễ hội mất đi linh hồn, trở nên nhạt nhòa và hời hợt. Khi lễ hội không còn, ca trù mất đi mảnh đất nuôi dưỡng, trở nên xa lạ với cộng đồng. Hiểu được mối quan hệ này, nhiều nhà nghiên cứu và nhà quản lý văn hóa đã nhấn mạnh rằng bảo tồn ca trù không thể tách rời khỏi bảo tồn lễ hội, và ngược lại. Trong ánh nắng vàng của mùa xuân miền Bắc, khi hoa đào nở rộ và mưa phùn giăng mờ trên mái đình cổ, tiếng hát ca trù vẫn vang lên – nhẹ nhàng mà da diết, cổ kính mà tươi mới. Đó là tiếng hát của quá khứ gửi lại cho hiện tại, là lời nhắn nhủ rằng giữa bao đổi thay của cuộc sống, có những giá trị vẫn trường tồn cùng thời gian, như tiếng hát thơ giữa đình làng mỗi dịp Tết đến xuân về. > "Xuân về, đào nở, đình làng mở hội. Tiếng hát ca trù cất lên giữa khói hương trầm, ngân nga mãi trong lòng người như mùa xuân không bao giờ tàn." ## Bạn có thể muốn khám phá thêm - Ca trù – di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp của nhân loại - [Trống chầu ca trù – tiếng trống khen chê tinh tế của quan viên](/bai-viet/trong-chau-ca-tru-tieng-trong-khen-che-quan-vien) - Hát nói ca trù – thể cách phổ biến nhất với sự kết hợp thơ và nhạc - Giáo phường ca trù – tổ chức nghệ thuật chuyên nghiệp của làng quê Bắc Bộ ## Câu hỏi thường gặp về ca trù trong lễ hội ### Ca trù xuất hiện trong những lễ hội nào? Ca trù xuất hiện trong hầu hết các lễ hội truyền thống ở miền Bắc Việt Nam, bao gồm lễ hội xuân (Tết Nguyên Đán), lễ hội cầu mùa, lễ hội tạ ơn sau mùa gặt, lễ hội kỷ niệm thành hoàng làng, và các dịp lễ tết khác trong năm. Ca trù đặc biệt gắn liền với lễ hội đình làng. ### Hát thờ trong ca trù là gì? Hát thờ là hình thức ca trù được biểu diễn trong không gian thiêng liêng của đình làng hoặc đền miếu, nhằm dâng lên thần linh những lời ca tụng và cầu nguyện. Hát thờ tuân theo nghi thức nghiêm ngặt, bắt đầu bằng bài giáo hương (dâng hương) và giáo trống (khai trống), mang tính trang nghiêm và linh thiêng. ### Hát thi ca trù diễn ra như thế nào? Hát thi là cuộc thi giữa các giáo phường ca trù, thường diễn ra trong khuôn khổ lễ hội xuân, kéo dài từ ba đến bảy ngày. Các đào nương trình diễn nhiều thể cách khác nhau và được chấm điểm bởi ban giám khảo gồm các quan viên uy tín. Đây là sự kiện văn hóa lớn nhất trong năm của nhiều làng quê miền Bắc. ### Ca trù trong dịp Tết có gì đặc biệt? Vào dịp Tết Nguyên Đán, ca trù được hát từ mùng Một đến Rằm tháng Giêng tại đình làng. Buổi hát Tết thường bắt đầu bằng bài "Chúc xuân" và các bài hát cầu phúc cho năm mới. Ca trù trong dịp Tết mang ý nghĩa chúc phúc, cầu nguyện cho một năm mới an lành và thịnh vượng. ### Ca trù trong lễ hội hiện nay ra sao? Sau thời gian mai một, ca trù trong lễ hội đang được phục hồi, đặc biệt từ khi UNESCO ghi danh năm 2009. Nhiều làng quê miền Bắc đã khôi phục truyền thống hát ca trù trong lễ hội xuân. Các liên hoan ca trù toàn quốc và lễ hội ca trù tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám cũng được tổ chức định kỳ. ### Có thể xem ca trù trong lễ hội ở đâu? Bạn có thể xem ca trù trong lễ hội tại các đình làng ở miền Bắc vào dịp Tết và mùa xuân, đặc biệt tại làng Lỗ Khê (Đông Anh, Hà Nội), làng Chanh Thôn (Phú Xuyên, Hà Nội). Tại Hà Nội, lễ hội ca trù đầu xuân tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám và các buổi diễn tại phố cổ cũng là cơ hội tốt để thưởng thức. ### Tại sao ca trù lại quan trọng trong lễ hội? Ca trù mang đến cho lễ hội chiều sâu văn hóa, sự thiêng liêng và ý nghĩa nghệ thuật. Đặc biệt trong hát thờ, ca trù là phương tiện kết nối con người với thần linh, cộng đồng với nhau. Mối quan hệ giữa ca trù và lễ hội là cộng sinh – cả hai cần nhau để tồn tại và phát triển. ### Giới trẻ có quan tâm đến ca trù trong lễ hội không? Ngày càng nhiều bạn trẻ quan tâm đến ca trù trong lễ hội, đặc biệt thông qua các câu lạc bộ ca trù và liên hoan ca trù. Nhiều bạn trẻ tham gia học hát, học đàn, và tích cực tham gia các buổi biểu diễn trong lễ hội. Tuy số lượng còn ít nhưng đây là tín hiệu tích cực cho sự trường tồn của ca trù.