## Ca trù – người bạn tri kỷ của đời sống người Việt Ngày nay, khi nhắc đến ca trù, nhiều người hình dung đó là một loại hình nghệ thuật trang trọng, xa cách, chỉ dành cho giới học giả hay những dịp lễ lạt quan trọng. Nhưng thuở xưa, ca trù là một phần máu thịt của đời sống thường nhật. Tiếng phách, tiếng đàn đáy, giọng hát đào nương – tất cả hòa quyện vào mọi buồn vui, mọi cung bậc cảm xúc của người Việt, từ lúc sinh ra đến khi nhắm mắt xuôi tay. Hãy tưởng tượng một buổi chiều thu ở làng quê Bắc Bộ cách đây vài trăm năm. Nắng vàng xiên qua tán tre, gió hiu hiu lướt trên mặt ao sen. Trong đình làng, tiếng phách gõ đều đặn như nhịp tim, giọng đào nương cất lên, trầm bổng theo từng vần thơ. Xung quanh, cả làng quây quần – ông già bà lão, thanh niên trai tráng, trẻ nhỏ – ai cũng chăm chú lắng nghe, mắt ngấn lệ hoặc miệng mỉm cười. Ca trù không chỉ là âm nhạc, mà là ngôn ngữ chung của cả cộng đồng. ## Ca trù trong lễ hội đình làng – tiếng hát nối đất trời Đình làng là trung tâm tinh thần của mỗi làng quê Bắc Bộ, và ca trù là linh hồn của đình làng. Trong các dịp lễ hội lớn – tế thần, kỳ yên, lễ hạ điền – ca trù luôn là nghi thức không thể thiếu. Hát cửa đình, một trong những thể cách quan trọng nhất của ca trù, được thực hiện trang nghiêm trước bàn thờ thành hoàng làng. Đào nương mặc áo dài lụa, quỳ trước hương án, tay cầm phách, miệng hát những bài *Giáo đầu*, *Dâng hương*, *Thét nhạc* – lời ca vừa là lời khấn nguyện, vừa là tiếng nói của lòng dân gửi đến thần linh. Tiếng đàn đáy trầm hùng vang lên, hòa cùng tiếng trống chầu nhịp nhàng, tạo nên một không gian linh thiêng mà gần gũi. Người dân trong làng tin rằng, khi tiếng hát ca trù cất lên, thần linh sẽ lắng nghe, phù hộ cho làng xóm bình an, mùa màng tươi tốt. Sau phần nghi lễ, ca trù chuyển sang phần hội – vui tươi, phóng khoáng hơn. Đào nương hát những bài ca ngợi cảnh đẹp quê hương, tình yêu đôi lứa, niềm vui lao động. Quan viên và dân làng thả mình vào tiếng hát, thưởng trống chầu, bình phẩm thơ ca. Đó là những khoảnh khắc hiếm hoi mà cả cộng đồng được hòa mình trong nghệ thuật, quên đi mọi lo toan cơm áo. ### Ý nghĩa tâm linh của hát cửa đình Hát cửa đình không đơn thuần là biểu diễn nghệ thuật, mà mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc. Người xưa quan niệm rằng âm nhạc là cầu nối giữa con người và thần linh, giữa trần gian và cõi thiêng. Tiếng hát ca trù trong đình làng là cách cộng đồng bày tỏ lòng thành kính, cầu xin phước lành, và duy trì sự hài hòa giữa con người với trời đất. ## Ca trù trong tiệc cưới – giai điệu hạnh phúc lứa đôi Đám cưới ở Bắc Bộ xưa không thể thiếu tiếng hát ca trù. Khi nhà trai đưa lễ sang nhà gái, khi cô dâu bước lên kiệu hoa, khi hai họ nâng chén chúc mừng – ca trù là sợi dây âm nhạc kết nối tất cả. Đào nương hát những bài ca chúc phúc, ca ngợi duyên trời, ngợi khen nhan sắc cô dâu, chí khí chàng rể. Giọng hát trong trẻo, lời thơ trang nhã, khiến cả tiệc cưới thêm phần long trọng và ấm áp. Trong phòng hoa chúc, có khi đào nương còn hát những bài tình tứ, kín đáo gợi chuyện phòng the bằng ngôn ngữ thơ ca tao nhã. Khách mời vừa nghe vừa cười khúc khích, vừa ý nhị hiểu ý. Đó là sự tinh tế đặc trưng của ca trù – nói chuyện "tế nhị" bằng thứ ngôn ngữ đẹp đẽ nhất, khiến người nghe vừa thẹn thùng vừa thán phục. ### Ca trù trong lễ mừng thọ Không chỉ đám cưới, lễ mừng thọ – một dịp quan trọng trong văn hóa Việt – cũng thường có ca trù. Đào nương hát những bài chúc thọ, ca ngợi đức độ của người cao tuổi, chúc ông bà sống lâu trăm tuổi. Tiếng hát ấm áp như lời ru, khiến cụ già ngồi trên chiếu hoa mỉm cười mãn nguyện, con cháu quây quần xung quanh mà lòng rưng rưng xúc động. ## Ca trù trong tang lễ – tiếng hát tiễn người đi xa Ca trù không chỉ có mặt trong niềm vui, mà còn đồng hành với nỗi buồn. Trong tang lễ truyền thống, ca trù đóng vai trò thiêng liêng – tiếng hát tiễn đưa linh hồn người đã khuất về nơi an nghỉ. Đào nương hát những bài *Văn tế*, *Ai vãn*, giọng trầm buồn, đau đáu, từng câu từng chữ như khóc than, như kể lể những công lao, đức hạnh của người đã đi xa. Trong đêm trước ngày đưa tang, tiếng phách gõ nhẹ, đều đều, tiếng đàn đáy rung lên từng nốt trầm buồn, giọng đào nương vang trong không gian tĩnh mịch. Người thân quây quần bên quan tài, nước mắt lăn dài. Tiếng hát ca trù lúc này không phải để giải trí, mà để xoa dịu, để chia sẻ, để giúp người sống vơi bớt nỗi đau mất mát. Nhiều người già kể rằng, sau khi nghe đào nương hát văn tế, họ cảm thấy lòng nhẹ nhõm hơn, như thể tiếng hát đã mang đi một phần nỗi buồn. ### Ca trù và quan niệm về cái chết Trong văn hóa Việt, cái chết không phải là kết thúc mà là chuyển tiếp sang một thế giới khác. Ca trù trong tang lễ phản ánh quan niệm ấy – tiếng hát vừa tiễn biệt vừa an ủi, vừa đau thương vừa thanh thản. Nó nhắc nhở người sống rằng sự ra đi là lẽ tự nhiên, và tình yêu thương sẽ vượt qua mọi ranh giới sinh tử. ## Ca trù trong thư phòng – tri kỷ của tao nhân mặc khách Nếu hát cửa đình là ca trù của cộng đồng, thì ca trù trong thư phòng là ca trù của cá nhân – một cuộc đối thoại thầm lặng giữa thi sĩ, đào nương và tiếng đàn. Giới văn nhân, quan lại, kẻ sĩ Bắc Bộ xưa coi thưởng thức ca trù là một thú vui tao nhã bậc nhất. Họ mời đào nương đến thư phòng, pha ấm trà sen, thắp nén trầm, rồi ngồi nghe hát trong ánh nến lung linh. Không gian thư phòng nhỏ bé, thân mật, cho phép ca trù phát huy trọn vẹn sức mạnh. Giọng hát không cần khuếch đại, mỗi hơi thở, mỗi rung động tinh tế của thanh quản đều được người nghe cảm nhận rõ ràng. Quan viên – người thưởng trống chầu – lắng nghe từng câu hát, gõ trống khen chê. Một tiếng trống "tom" là khen hay, ba tiếng "chát" liên tiếp là chê dở. Giữa đào nương và quan viên là một cuộc đối thoại nghệ thuật không lời, tinh tế đến từng chi tiết. Nhiều áng thơ bất hủ của văn học Việt Nam đã ra đời trong những đêm thưởng ca trù. Thi sĩ nghe hát, cảm hứng trào dâng, bèn cầm bút viết thơ, rồi đưa cho đào nương hát ngay tại chỗ. Thơ và nhạc hòa quyện, tạo nên những khoảnh khắc thăng hoa mà người trong cuộc gọi là "tri âm" – sự giao hòa hoàn hảo giữa tâm hồn và âm thanh. ### Mối tình giữa thi nhân và đào nương Không ít mối tình lãng mạn đã nảy nở giữa thi nhân và đào nương qua những đêm hát ca trù. Tiếng hát lay động trái tim, ánh mắt trao nhau giữa vần thơ và giai điệu. Nhiều bài thơ tình nổi tiếng trong văn học cổ điển Việt Nam được viết để tặng đào nương – những người phụ nữ tài sắc vẹn toàn mà cuộc đời thường đầy sóng gió. ## Ca trù nơi phố thị – ánh đèn phường hát sáng rực đêm Hà Nội Từ thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XX, ca trù phát triển mạnh mẽ tại các đô thị, đặc biệt là Hà Nội. Các phường hát – hay "nhà hát ả đào" – mọc lên khắp phố phường, trở thành điểm hẹn văn hóa không thể thiếu của giới thượng lưu. Phố Khâm Thiên, Hàng Giấy, Ngã Tư Sở – đâu đâu cũng vang tiếng hát, đâu đâu cũng thấy ánh đèn phường hát sáng rực trong đêm. Các gia chủ giàu có mời đào nương đến biểu diễn tại nhà, chiêu đãi khách quý bằng tiếng hát thay vì tiệc tùng xa hoa. Thương nhân, quan lại, trí thức – ai cũng biết thưởng thức ca trù, ai cũng có đào nương mà mình yêu thích. Sự phổ biến của ca trù trong đời sống phố thị cho thấy nghệ thuật này không hề xa cách, mà rất đời thường, rất gần gũi. Nhưng sự thương mại hóa cũng mang đến mặt trái. Khi ca trù trở thành "hàng hóa", một số phường hát chạy theo thị hiếu tầm thường, giảm bớt tính nghệ thuật để phục vụ những khách hàng chỉ muốn giải trí. Ranh giới giữa "hát chơi" và "hát thật" trở nên mờ nhạt, khiến ca trù mang tiếng oan là "hát cô đầu" – một cách gọi đầy định kiến mà đến tận ngày nay vẫn chưa hoàn toàn xóa bỏ. ### Phường hát và đời sống đào nương Đời sống của đào nương trong các phường hát không hề dễ dàng. Họ phải luyện tập khắt khe từ nhỏ, tuân thủ quy tắc nghiêm ngặt của giáo phường. Đào nương giỏi được trọng vọng, nhưng cũng phải chịu đựng không ít áp lực từ xã hội – bị nhìn nhận bằng con mắt thiên kiến, bị đánh đồng với những nghề nghiệp thấp kém hơn. Dù vậy, nhiều đào nương vẫn kiên cường giữ phẩm giá và niềm tự hào nghề nghiệp, coi tiếng hát là sự nghiệp thiêng liêng của đời mình. ## Ca trù và giáo dục – nghệ thuật hát thơ trong trường học xưa Ít ai biết rằng, ca trù từng có mối liên hệ mật thiết với giáo dục truyền thống. Trong các trường học cổ, thầy đồ thường dùng ca trù để dạy thơ, dạy nhạc, dạy cách thưởng thức văn chương. Học trò nghe đào nương hát, phân tích cách chuyển giọng, cách ngắt nhịp, cách diễn tả cảm xúc qua giọng hát – đó là bài học sống động hơn bất kỳ cuốn sách nào. Ca trù cũng là cách để rèn luyện khả năng thơ ca. Nhiều cuộc thi thơ được tổ chức dưới hình thức "ngâm thơ – hát ca trù", nơi các thi sĩ vừa sáng tác vừa đưa thơ vào giai điệu. Sự kết hợp giữa văn chương và âm nhạc ấy đã tạo nên một nền văn hóa thẩm mỹ tinh tế, nơi người ta biết yêu cái đẹp không chỉ bằng mắt, mà bằng cả đôi tai và trái tim. ### Ca trù và thi cử ngày xưa Trong các kỳ thi Hương, thi Hội ngày xưa, sau khi hoàn tất phần thi, các sĩ tử thường tụ họp thưởng thức ca trù để thư giãn và ăn mừng. Tiếng hát đào nương vang trong quán trọ, xóa đi mệt mỏi sau những ngày lều chõng. Nhiều giai thoại văn học kể về tình bạn, tình yêu nảy sinh giữa sĩ tử và đào nương trong những dịp ấy – những câu chuyện lãng mạn đã trở thành chất liệu cho biết bao tác phẩm văn chương. ## Sự suy tàn – khi ca trù rời xa đời sống Từ giữa thế kỷ XX, biến động xã hội đã kéo ca trù ra khỏi đời sống thường nhật. Ca trù bị cấm biểu diễn, giáo phường giải tán, đào nương phải chuyển nghề. Những không gian thưởng thức ca trù – đình làng, thư phòng, phường hát – lần lượt biến mất hoặc chuyển đổi công năng. Thế hệ trẻ lớn lên không biết ca trù là gì, không nghe tiếng phách bao giờ. Sự rời xa ấy không chỉ là mất đi một loại hình nghệ thuật, mà là mất đi cả một cách sống, một cách cảm nhận thế giới. Khi ca trù rời xa đời sống, người Việt mất đi một ngôn ngữ đặc biệt để bày tỏ cảm xúc – ngôn ngữ của thơ ca và âm nhạc hòa quyện, ngôn ngữ mà ông cha đã dùng suốt ngàn năm để nói về yêu thương, đau buồn, hy vọng và niềm tin. ### Ký ức về ca trù trong đời sống Dù ca trù đã rời xa đời thường, nhưng ký ức về nó vẫn sống trong lòng những người già. Có cụ bà ở Hà Nội, mỗi chiều thu lại ngồi bên cửa sổ, khe khẽ gõ nhịp tay lên thành ghế, miệng hát lẩm nhẩm những bài ca trù thuở thiếu thời. Có cụ ông ở Hải Dương, đêm đêm nằm nghe radio, chờ đợi một bài ca trù vang lên giữa muôn vàn bài hát mới. Những ký ức ấy, mong manh mà bền bỉ, là sợi dây cuối cùng nối ca trù với đời sống đương đại. ## Nỗ lực kết nối lại – ca trù trở về với đời sống hôm nay Ngày nay, nhiều nghệ nhân và nhà nghiên cứu đang nỗ lực đưa ca trù trở lại đời sống, không phải như một hiện vật bảo tàng, mà như một phần sống động của văn hóa đương đại. Các buổi biểu diễn ca trù tại đình làng, quán trà, không gian nghệ thuật đang dần thu hút sự quan tâm của công chúng, đặc biệt là giới trẻ. Một số sáng kiến thú vị đã xuất hiện: kết hợp ca trù với du lịch trải nghiệm, tổ chức "đêm ca trù" cho du khách quốc tế, đưa ca trù vào các sự kiện văn hóa đương đại. Có nơi còn mở lớp dạy ca trù cho trẻ em, với hy vọng gieo mầm yêu thương nghệ thuật hát thơ từ sớm. Dù con đường còn dài, nhưng mỗi bước đi đều mang theo hy vọng – hy vọng rằng một ngày, tiếng hát ca trù sẽ lại gắn bó với đời sống người Việt, như thuở nào. > Ca trù là tri kỷ của người Việt thuở xưa – cùng vui trong ngày hội, cùng khóc trong ngày tang, cùng mơ trong đêm thư phòng. Giữ gìn ca trù là giữ gìn chính tâm hồn Việt. **Bạn có thể muốn khám phá thêm:** - Ca trù – nghệ thuật hát thơ độc đáo của Việt Nam - [Phục hồi ca trù – nỗ lực gian nan của nghệ nhân và cộng đồng](/bai-viet/phuc-hoi-ca-tru-no-luc-nghe-nhan-cong-dong) - Đào nương ca trù – cuộc đời và nghệ thuật ## Câu hỏi thường gặp về ca trù và đời sống ### Ca trù có vai trò gì trong lễ hội đình làng? Ca trù đóng vai trò linh thiêng trong lễ hội đình làng. Hát cửa đình là nghi thức quan trọng để dâng lời ca nguyện đến thần linh, cầu xin bình an, mùa màng tươi tốt. Sau phần nghi lễ, ca trù chuyển sang phần hội vui tươi cho cả cộng đồng thưởng thức. ### Ca trù xuất hiện trong đám cưới như thế nào? Trong đám cưới Bắc Bộ xưa, đào nương hát những bài chúc phúc, ca ngợi duyên trời, ngợi khen cô dâu chú rể. Ca trù giúp tiệc cưới thêm trang trọng, ấm áp và mang đậm nét văn hóa truyền thống. ### Tại sao ca trù được hát trong tang lễ? Ca trù trong tang lễ mang ý nghĩa tiễn đưa linh hồn người đã khuất. Đào nương hát những bài văn tế, ai vãn để xoa dịu nỗi đau mất mát và bày tỏ lòng kính trọng đối với người đã đi xa. ### Thưởng thức ca trù trong thư phòng khác gì hát cửa đình? Hát cửa đình là ca trù dành cho cộng đồng, mang tính nghi lễ trang trọng. Ca trù thư phòng là thưởng thức riêng tư, thân mật, nơi thi sĩ và đào nương đối thoại qua thơ ca và âm nhạc, tạo nên những khoảnh khắc "tri âm" tinh tế. ### Ca trù có liên quan đến giáo dục xưa không? Có. Ca trù từng được dùng trong giáo dục truyền thống để dạy thơ, dạy nhạc và rèn luyện khả năng thẩm mỹ. Các cuộc thi thơ thường kết hợp ngâm thơ và hát ca trù, tạo nên sự gắn kết đặc biệt giữa văn chương và âm nhạc. ### Tại sao ca trù suy tàn trong đời sống? Từ giữa thế kỷ XX, ca trù bị cấm biểu diễn vì bị coi là "tàn dư phong kiến". Giáo phường giải tán, đào nương chuyển nghề, các không gian thưởng thức biến mất. Thế hệ trẻ lớn lên không biết ca trù là gì. ### Ngày nay có thể thưởng thức ca trù ở đâu? Bạn có thể tìm đến các câu lạc bộ ca trù tại Hà Nội, các buổi biểu diễn tại đình làng truyền thống, hoặc các sự kiện văn hóa có chương trình ca trù. Một số không gian nghệ thuật và quán trà cũng tổ chức đêm ca trù định kỳ. ### Ca trù có thể trở lại đời sống đương đại không? Nhiều sáng kiến đang được thực hiện để đưa ca trù trở lại đời sống: kết hợp với du lịch trải nghiệm, tổ chức đêm ca trù cho du khách, mở lớp dạy ca trù cho trẻ em. Dù con đường còn dài, nhưng mỗi nỗ lực đều mang theo hy vọng hồi sinh.