## Hát ả đào – cái tên vọng về từ thuở xa xưa Trong muôn vàn thanh âm của đất Việt, có một tiếng hát mà mỗi lần được nhắc đến, lòng người lại xao xuyến như chạm vào một vết thương đẹp đẽ của thời gian. Đó là **hát ả đào** – cái tên mà ông bà ta từng dùng để gọi một nghệ thuật thanh sắc tuyệt vời, trước khi nó được biết đến rộng rãi với tên gọi **ca trù**. Nhưng hát ả đào có thực sự chỉ là một tên gọi khác của ca trù, hay đó là tiền thân, là cội nguồn của cả một nghệ thuật trải dài qua bao thế kỷ? Câu hỏi ấy tưởng chừng đơn giản, nhưng ẩn sau nó là cả một lịch sử phức tạp, đầy biến chuyển và thăng trầm. Để trả lời, ta phải ngược dòng thời gian, lần theo những dấu vết mờ nhạt của sử sách cổ, lắng nghe lời kể của các nghệ nhân cuối cùng, và cảm nhận hơi thở của một nghệ thuật đã từng làm say đắm từ vua chúa, kẻ sĩ đến thường dân suốt hàng nghìn năm. Giữa nhịp sống hối hả của thời hiện đại, việc tìm hiểu về nguồn gốc tên gọi ả đào không chỉ là một cuộc khảo cứu học thuật khô khan, mà còn là hành trình trở về với cội nguồn văn hóa, nơi mỗi cái tên đều chứa đựng cả một thế giới ý nghĩa, mỗi câu chuyện đều thấm đẫm tình yêu và nỗi nhớ về một thời vàng son đã khuất. ## Nguồn gốc tên gọi "ả đào" – từ truyền thuyết đến lịch sử Tên gọi *"ả đào"* gắn liền với một truyền thuyết đẹp đẽ và đầy bi tráng, được truyền miệng qua bao thế hệ trong cộng đồng những người làm nghề hát. Theo truyền thuyết, vào thời nhà Trần, có một người phụ nữ tài sắc vẹn toàn tên là **Đào Thị Huệ** (hay Đào Nương). Bà sinh ra tại vùng đất Thanh Hóa, nổi tiếng với giọng hát mê hồn, có sức mạnh lay động lòng người đến mức kỳ lạ. Trong cuộc kháng chiến chống quân xâm lược, Đào Thị Huệ đã dùng tiếng hát ngọt ngào của mình để dụ dỗ, mê hoặc quân giặc, tạo điều kiện cho nghĩa quân bất ngờ tấn công và giành chiến thắng. Công lao ấy không chỉ được triều đình ghi nhận mà còn được nhân dân đời đời tôn kính. Sau khi bà qua đời, những người theo học nghệ thuật ca hát của bà đã lấy họ *"Đào"* để tưởng nhớ, và từ đó, tất cả những người nữ hát chuyên nghiệp đều được gọi là **đào nương** – con gái họ Đào. Chữ *"ả"* trong tiếng Việt cổ là một từ dùng để gọi người phụ nữ, mang sắc thái vừa thân mật vừa trang trọng. Ghép lại, **"ả đào"** có nghĩa là *"người phụ nữ họ Đào"* hay *"cô gái thuộc dòng dõi Đào Nương"*. Tên gọi này vừa là sự tôn vinh bà tổ nghề, vừa khẳng định phẩm giá và vị thế nghề nghiệp của những người nữ ca sĩ trong xã hội xưa. ### Những ghi chép sớm nhất về "ả đào" trong sử liệu Nếu truyền thuyết về Đào Thị Huệ mang màu sắc huyền thoại, thì các tài liệu lịch sử lại cho thấy tên gọi *"ả đào"* đã xuất hiện từ rất sớm trong đời sống văn hóa Việt Nam. Trong **Đại Việt sử ký toàn thư**, đã có những đoạn ghi chép đề cập đến việc các đào nương hát phục vụ trong cung đình và tại các buổi yến tiệc của giới quý tộc từ thời Lý – Trần. Đến thời Lê – Mạc (thế kỷ XV-XVI), tên gọi *"ả đào"* hay *"hát ả đào"* đã trở nên phổ biến rộng rãi trong dân gian. Nhiều tác phẩm văn học, thơ ca thời kỳ này nhắc đến ả đào với sự ngưỡng mộ và trân trọng. Các nhà Nho, kẻ sĩ coi việc thưởng thức hát ả đào là một thú chơi tao nhã, thể hiện phẩm cách của người có học thức. > "Tiếng hát ả đào trong đêm vắng, như giọt sương rơi trên phiến ngọc, trong trẻo mà da diết, thanh tao mà đầy ám ảnh – đó là thứ âm thanh mà một khi đã nghe, suốt đời không thể nào quên." – Lời một nhà Nho thế kỷ XVIII ### Ả đào trong văn hóa cung đình và dân gian Tên gọi *"ả đào"* không chỉ tồn tại trong thế giới của giới trí thức mà còn thấm sâu vào đời sống dân gian. Ở các vùng quê Bắc Bộ, người ta vẫn quen gọi *"đi nghe ả đào"* hay *"mời ả đào về hát"* khi nói về việc thưởng thức nghệ thuật này. Trong các đình làng, các dịp lễ hội, tế lễ, tiếng hát ả đào vang lên như một phần không thể thiếu, kết nối con người với thần linh, quá khứ với hiện tại. Trong cung đình, các buổi hát ả đào được tổ chức trang trọng, quy củ, với những nghi thức riêng biệt. Đào nương được mời vào cung phải là những người có tài nghệ xuất chúng, đã qua nhiều năm rèn luyện trong giáo phường. Tiếng hát của họ không chỉ để giải trí mà còn mang ý nghĩa tâm linh, gắn với các nghi lễ cúng tế và cầu phúc. ## Mối quan hệ giữa "ả đào" và "ca trù" – hai tên gọi, một nghệ thuật? Đây là câu hỏi mà các nhà nghiên cứu văn hóa, âm nhạc học đã tranh luận trong nhiều thập kỷ. Liệu *"hát ả đào"* và *"ca trù"* có phải là cùng một thứ, chỉ khác nhau ở tên gọi? Hay giữa chúng có những khác biệt tinh tế mà chỉ người trong nghề mới nhận ra? ### Quan điểm "một nghệ thuật, nhiều tên gọi" Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng *"hát ả đào"* và *"ca trù"* thực chất là cùng một loại hình nghệ thuật, chỉ khác nhau ở cách đặt tên qua các thời kỳ lịch sử. Theo quan điểm này, *"ả đào"* là tên gọi dân gian, xuất phát từ truyền thuyết về Đào Thị Huệ, được sử dụng phổ biến từ thế kỷ XV đến đầu thế kỷ XX. Còn *"ca trù"* là tên gọi mang tính hàn lâm hơn, xuất phát từ tục thưởng **thẻ trù** (hay trù – những thanh tre nhỏ dùng để đánh dấu bài hát hay, thay cho tiền thưởng) trong các buổi biểu diễn. Chữ *"ca"* nghĩa là hát, *"trù"* là thẻ tre – **ca trù** nghĩa đen là *"hát thẻ"*, ám chỉ hình thức thưởng thức âm nhạc mà khán giả (gọi là **quan viên**) dùng thẻ tre để đánh giá và thưởng cho nghệ sĩ. Tên gọi này nhấn mạnh vào hình thức biểu diễn và thưởng thức, trong khi *"ả đào"* nhấn mạnh vào người biểu diễn. ### Quan điểm "ả đào là tiền thân của ca trù" Một luồng ý kiến khác cho rằng *"hát ả đào"* là hình thức sơ khai, là tiền thân của *"ca trù"*. Theo quan điểm này, hát ả đào ban đầu chỉ bao gồm những bài hát đơn giản, mang tính chất dân gian, phục vụ trong các nghi lễ tôn giáo và lễ hội làng. Qua nhiều thế kỷ, nghệ thuật này được bổ sung thêm nhiều thể cách phức tạp, nhiều quy tắc biểu diễn tinh vi, và dần phát triển thành hệ thống hoàn chỉnh mà ta gọi là *"ca trù"*. Theo cách hiểu này, *"ả đào"* giống như gốc rễ, còn *"ca trù"* là cây đại thụ đã trưởng thành từ gốc rễ ấy. Hai tên gọi không hoàn toàn đồng nghĩa, mà phản ánh hai giai đoạn khác nhau trong quá trình phát triển của cùng một dòng nghệ thuật. ### Sự chuyển đổi tên gọi qua các thời kỳ Thực tế lịch sử cho thấy, tên gọi của nghệ thuật này đã thay đổi nhiều lần qua các thời kỳ. Ngoài *"ả đào"* và *"ca trù"*, nghệ thuật này còn được biết đến với nhiều tên gọi khác: - **Hát nói:** Nhấn mạnh vào thể cách đặc trưng nhất – sự kết hợp giữa hát và nói - **Hát cô đầu:** Tên gọi phổ biến từ cuối thế kỷ XIX, khi đào nương được gọi là *"cô đầu"* - **Hát nhà trò:** Gọi theo nơi biểu diễn – nhà trò, nơi các đào nương trình diễn - **Hát gõ:** Gọi theo đặc trưng của nhạc cụ phách – gõ phách tạo nhịp - **Hát nhà tơ:** Gọi theo nhà tơ – cơ quan quản lý ca nhạc thời phong kiến Mỗi tên gọi phản ánh một khía cạnh, một góc nhìn khác nhau về cùng một nghệ thuật. Sự đa dạng về tên gọi này không làm cho nghệ thuật trở nên rối rắm, mà ngược lại, cho thấy sự phong phú và tầm ảnh hưởng rộng lớn của nó trong đời sống văn hóa Việt Nam. ## Bối cảnh lịch sử – khi tên gọi gắn liền với số phận nghệ thuật Tên gọi của một nghệ thuật không bao giờ tồn tại tách rời khỏi bối cảnh xã hội. Sự thay đổi từ *"ả đào"* sang *"ca trù"*, rồi sang *"hát cô đầu"*, mỗi bước chuyển đổi đều phản ánh những biến chuyển sâu sắc trong xã hội Việt Nam. ### Thời hoàng kim – khi ả đào là niềm tự hào Trong suốt các triều đại Lý, Trần, Lê, tên gọi *"ả đào"* mang sắc thái trang trọng và đầy kiêu hãnh. Được gọi là ả đào tức là được thừa nhận thuộc dòng dõi Đào Nương – bà tổ nghề hát. Các đào nương thời kỳ này được xã hội kính trọng, được triều đình ban thưởng sắc phong, và nghệ thuật của họ được coi là đỉnh cao văn hóa dân tộc. Thời vua **Lê Thánh Tông**, ca trù đạt đến đỉnh cao rực rỡ nhất. Vua Lê Thánh Tông không chỉ yêu thích mà còn trực tiếp sáng tác thơ để các đào nương phổ nhạc. Trong bối cảnh ấy, tên gọi *"ả đào"* vang lên đầy kiêu hãnh, gắn liền với hình ảnh những nữ nghệ sĩ tài hoa, được xã hội trọng vọng. ### Thời biến động – từ "ả đào" đến "cô đầu" Cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, dưới tác động của thực dân Pháp và quá trình đô thị hóa, nghệ thuật hát ả đào trải qua những biến đổi to lớn. Nhiều đào nương rời bỏ giáo phường ở làng quê, lên thành phố mở *"nhà hát cô đầu"* để mưu sinh. Tên gọi *"cô đầu"* dần thay thế *"ả đào"* trong đời sống thị dân. Đáng buồn thay, quá trình thương mại hóa đã khiến hình ảnh cô đầu bị biến tướng. Một số nhà hát cô đầu biến thành nơi ăn chơi trụy lạc, khiến xã hội dần đánh đồng *"hát cô đầu"* với những hoạt động thiếu lành mạnh. Cái tên *"cô đầu"* từ chỗ trung tính trở thành mang sắc thái tiêu cực, và nhiều nghệ nhân chân chính đã vô cùng đau lòng khi thấy nghệ thuật mà mình cả đời tôn thờ bị hiểu sai, bị bôi nhọ. Chính trong bối cảnh ấy, tên gọi *"ca trù"* được các nhà nghiên cứu và nghệ nhân ưu tú lựa chọn sử dụng, như một cách để *"rửa oan"* cho nghệ thuật, tách biệt nó khỏi những liên tưởng tiêu cực gắn với tên gọi *"cô đầu"*. Ca trù – một cái tên mang tính học thuật, trung tính và trang trọng – đã dần trở thành tên gọi chính thức được sử dụng rộng rãi từ nửa sau thế kỷ XX đến nay. ### Quá trình "chính danh" cho ca trù Việc thống nhất tên gọi *"ca trù"* không diễn ra một sớm một chiều. Phải mất nhiều thập kỷ, với sự nỗ lực của các nhà nghiên cứu như **Đỗ Bằng Đoàn**, **Đỗ Trọng Huề**, **Trần Văn Khê** và nhiều người khác, tên gọi ca trù mới dần được chấp nhận và sử dụng rộng rãi trong giới học thuật cũng như đời sống văn hóa. Năm 2009, khi UNESCO công nhận **ca trù** là Di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp, tên gọi này chính thức trở thành tên gọi quốc tế của nghệ thuật, khép lại một chặng đường dài của những tranh luận và nhầm lẫn về tên gọi. ## Những nhân vật ả đào nổi tiếng trong lịch sử Lịch sử hát ả đào ghi dấu nhiều tên tuổi kiệt xuất – những người phụ nữ đã dùng tài năng và phẩm hạnh của mình để nâng tầm nghệ thuật, khiến cho tên gọi *"ả đào"* mãi mãi gắn liền với vẻ đẹp, trí tuệ và lòng tự trọng. ### Đào Thị Huệ – bà tổ huyền thoại **Đào Thị Huệ** (hay Đào Nương) là nhân vật huyền thoại gắn liền với nguồn gốc của nghệ thuật hát ả đào. Dù câu chuyện về bà mang nhiều yếu tố truyền thuyết, nhưng hình tượng Đào Thị Huệ – người phụ nữ dùng nghệ thuật phục vụ đất nước – đã trở thành biểu tượng thiêng liêng, được thờ phụng tại hàng chục đình, đền trên khắp miền Bắc Việt Nam. Hàng năm, các giáo phường ca trù đều tổ chức lễ giỗ tổ để tưởng nhớ Đào Nương, với những nghi thức trang trọng và cảm động. Đó là dịp để các nghệ nhân nhắc nhở nhau về cội nguồn nghề nghiệp, về phẩm giá mà mỗi người trong nghề phải gìn giữ. ### Những đào nương thời Lê – Nguyễn được sử sách ghi danh Trong các thư tịch cổ, không ít đào nương được nhắc đến với sự kính trọng đặc biệt. Thời Lê, có những đào nương được vua ban thưởng vàng bạc, sắc phong vì tài nghệ xuất chúng. Thời Nguyễn, đại thi hào **Nguyễn Du** đã viết bài thơ *"Long Thành cầm giả ca"* – khóc thương một ả đào tài sắc ở kinh thành Thăng Long, để lại một trong những áng thơ cảm động nhất về thân phận đào nương. Nguyễn Công Trứ, một nhà thơ lớn khác của thế kỷ XIX, cũng là người say mê hát ả đào đến mức nổi tiếng. Ông không chỉ thưởng thức mà còn sáng tác nhiều bài *hát nói* bất hủ, góp phần nâng ca trù lên tầm cao mới. Mối quan hệ giữa kẻ sĩ và đào nương trong văn hóa Việt Nam là một đề tài đặc biệt, phản ánh sự giao thoa tuyệt đẹp giữa thơ ca và âm nhạc. ### Các nghệ nhân thế kỷ XX – giữ lửa giữa phong ba Thế kỷ XX chứng kiến sự suy tàn bi thảm của nghệ thuật ả đào, nhưng cũng là thời kỳ xuất hiện những nghệ nhân kiên cường, âm thầm giữ gìn ngọn lửa nghệ thuật giữa muôn vàn khó khăn. **Quách Thị Hồ** – được coi là đào nương vĩ đại nhất thế kỷ XX – đã gìn giữ nghệ thuật ca trù suốt những năm tháng nghệ thuật này bị lãng quên. Giọng hát của bà được ghi âm và lưu giữ, trở thành kho tàng vô giá cho thế hệ sau. Bên cạnh Quách Thị Hồ, còn có **Nguyễn Thị Chúc**, **Phó Thị Kim Đức**, **Nguyễn Phú Đẹ** – những nghệ nhân đã cống hiến cả cuộc đời để giữ cho tiếng hát ả đào không bị dập tắt hoàn toàn. Nhờ họ mà ngày nay, thế hệ trẻ vẫn còn có cơ hội được nghe, được học, được cảm nhận cái đẹp mà ông bà mình đã từng trân quý suốt bao đời. ## Quá trình chuyển đổi tên gọi – từ ả đào đến ca trù Sự chuyển đổi tên gọi từ *"ả đào"* sang *"ca trù"* không chỉ đơn thuần là thay đổi ngôn từ, mà phản ánh cả một cuộc vận động văn hóa, xã hội và học thuật kéo dài hàng chục năm. ### Giai đoạn tồn tại song song (thế kỷ XVII-XIX) Trong khoảng thời gian dài, hai tên gọi *"ả đào"* và *"ca trù"* tồn tại song song trong đời sống văn hóa. Người dân thường dùng *"hát ả đào"* hoặc *"nghe ả đào"*, trong khi giới trí thức và các văn bản hành chính thường dùng *"ca trù"*. Sự phân biệt này không rõ ràng, và nhiều khi hai tên gọi được dùng lẫn lộn, thay thế cho nhau mà không gây hiểu nhầm. Điều thú vị là ở các vùng miền khác nhau, người ta lại ưa chuộng tên gọi khác nhau. Vùng đồng bằng Bắc Bộ thường dùng *"hát ả đào"*, vùng Thanh – Nghệ hay dùng *"hát nhà trò"*, còn ở kinh đô Huế lại phổ biến tên gọi *"ca trù"* hoặc *"ca công"*. ### Giai đoạn "cô đầu" lấn át (cuối thế kỷ XIX – giữa thế kỷ XX) Từ cuối thế kỷ XIX, khi nghệ thuật hát ả đào di chuyển từ làng quê lên thành phố, tên gọi *"hát cô đầu"* dần trở nên phổ biến hơn cả. Các *nhà hát cô đầu* mọc lên ở Hà Nội, Hải Phòng và nhiều thành phố khác, trở thành nơi giải trí ưa thích của giới thị dân. Tuy nhiên, như đã đề cập, sự biến tướng của một số nhà hát đã khiến tên gọi *"cô đầu"* mang nghĩa tiêu cực. Nhiều nghệ nhân chân chính cảm thấy xấu hổ và tổn thương khi nghệ thuật cao quý mà mình theo đuổi bị xã hội nhìn nhận với con mắt thiếu thiện cảm. Họ khao khát một tên gọi mới, sạch sẽ và trang trọng, để phân biệt nghệ thuật chân chính với những biến tướng mà nó phải gánh chịu. ### Giai đoạn "ca trù" trở thành tên gọi chính thức (nửa sau thế kỷ XX) Từ giữa thế kỷ XX, các nhà nghiên cứu âm nhạc và văn hóa Việt Nam đã lựa chọn và phổ biến tên gọi *"ca trù"* trong các công trình khoa học, tài liệu giáo dục và truyền thông. Cuốn sách **"Việt Nam ca trù biên khảo"** của Đỗ Bằng Đoàn và Đỗ Trọng Huề (xuất bản năm 1962) là một trong những công trình tiên phong sử dụng tên gọi *"ca trù"* một cách hệ thống và nhất quán. Giáo sư **Trần Văn Khê**, nhà dân tộc nhạc học nổi tiếng thế giới, cũng đóng vai trò quan trọng trong việc giới thiệu ca trù ra quốc tế dưới tên gọi này. Nhờ những nỗ lực không mệt mỏi của các nhà nghiên cứu, tên gọi *"ca trù"* dần thay thế hoàn toàn các tên gọi khác trong ngôn ngữ chính thống. ## Ý nghĩa văn hóa sâu xa – vì sao tên gọi quan trọng? Việc tìm hiểu nguồn gốc và sự biến đổi tên gọi của nghệ thuật ả đào – ca trù không phải là chuyện chơi chữ vô bổ. Đằng sau mỗi tên gọi là cả một hệ giá trị, một cách nhìn nhận về nghệ thuật và con người, một thái độ của xã hội đối với di sản văn hóa. ### Tên gọi phản ánh vị thế xã hội của nghệ thuật Khi nghệ thuật được gọi là *"ả đào"*, nó gắn liền với hình ảnh người nữ nghệ sĩ tài hoa, được tôn trọng và ngưỡng mộ. Khi chuyển sang *"cô đầu"*, nghệ thuật bị kéo xuống, gắn với hình ảnh tiêu cực. Và khi được gọi là *"ca trù"*, nghệ thuật được phục hồi phẩm giá, được công nhận giá trị đích thực. Mỗi tên gọi là một tấm gương phản chiếu cách mà xã hội đối xử với di sản văn hóa của mình. ### Bảo tồn tên gọi là bảo tồn ký ức Ngày nay, khi nói về ca trù, chúng ta không nên quên rằng nghệ thuật này từng được gọi là *"hát ả đào"* – một cái tên đẹp đẽ, trang trọng và đầy ý nghĩa. Gìn giữ tên gọi ấy trong ký ức tập thể là cách để chúng ta tôn vinh lịch sử, tôn vinh những người phụ nữ tài hoa đã cống hiến cả đời cho nghệ thuật, và nhắc nhở thế hệ sau rằng ca trù không phải là một nghệ thuật vô danh, mà có một gia phả, một cội nguồn, một câu chuyện dài đầy tự hào. Dù gọi là ả đào hay ca trù, dù tên gọi có thay đổi theo thời cuộc, thì bản chất của nghệ thuật ấy vẫn không đổi: đó là tiếng lòng của người Việt, là di sản quý báu mà tiền nhân đã dày công vun đắp, và là trách nhiệm mà thế hệ hôm nay phải gánh vác để truyền lại cho mai sau. ### Ca trù trong bối cảnh toàn cầu hóa Trong thời đại toàn cầu hóa, khi các nền văn hóa giao thoa mạnh mẽ, việc có một tên gọi thống nhất và được quốc tế công nhận là vô cùng quan trọng. Tên gọi *"ca trù"* đã trở thành thương hiệu văn hóa của Việt Nam trên bản đồ di sản thế giới. Nhưng bên trong câu chuyện của ca trù, tên gọi *"ả đào"* vẫn luôn tồn tại như một lớp trầm tích quý giá, nhắc nhở chúng ta về chiều sâu lịch sử và nhân văn của nghệ thuật này. Mỗi khi một ai đó nhắc đến hai chữ *"ả đào"*, trong lòng những người yêu ca trù lại dâng lên một niềm xúc động khó tả – như được gọi tên bằng cái tên thuở nhỏ, thân thương và gần gũi biết bao. Ả đào hay ca trù, dù tên gọi nào, tiếng hát ấy vẫn mãi mãi là một phần không thể tách rời của tâm hồn Việt. ## Bạn có thể muốn khám phá thêm - Ca trù – di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp - Đào nương ca trù – những nghệ sĩ tài hoa giữa dòng đời - [Giáo phường ca trù – tổ chức nghệ thuật độc đáo của người Việt xưa](/bai-viet/giao-phuong-ca-tru-to-chuc-nghe-thuat-doc-dao) - Hát nói ca trù – tinh hoa nơi thơ gặp nhạc - Đàn đáy – nhạc cụ độc đáo chỉ có trong ca trù - Không gian trình diễn ca trù ngày xưa ## Câu hỏi thường gặp về hát ả đào và ca trù ### Hát ả đào và ca trù có phải là một không? Hát ả đào và ca trù về cơ bản là cùng một loại hình nghệ thuật, chỉ khác nhau ở tên gọi qua các thời kỳ lịch sử. *"Ả đào"* là tên gọi dân gian xuất hiện sớm hơn, gắn với truyền thuyết về bà tổ nghề Đào Thị Huệ. *"Ca trù"* là tên gọi mang tính học thuật, xuất phát từ tục thưởng thẻ trù, và hiện nay được sử dụng chính thức. ### Tên gọi "ả đào" có nghĩa là gì? *"Ả"* trong tiếng Việt cổ là từ dùng để chỉ người phụ nữ, mang sắc thái vừa thân mật vừa kính trọng. *"Đào"* lấy theo họ của bà tổ nghề Đào Thị Huệ. Ghép lại, **"ả đào"** nghĩa là *"người phụ nữ thuộc dòng dõi Đào Nương"*, dùng để gọi những nữ ca sĩ chuyên nghiệp trong nghệ thuật ca trù. ### Vì sao không còn gọi là "hát ả đào" nữa? Từ giữa thế kỷ XX, các nhà nghiên cứu đã chọn tên gọi *"ca trù"* để thay thế vì nhiều lý do: tránh nhầm lẫn với tên gọi *"hát cô đầu"* đã bị gắn liền với hình ảnh tiêu cực, đồng thời tạo một tên gọi trung tính, trang trọng và phù hợp với bối cảnh quốc tế. Tuy nhiên, tên gọi *"ả đào"* vẫn được sử dụng trong ngữ cảnh lịch sử và học thuật. ### Đào Thị Huệ là ai? **Đào Thị Huệ** (hay Đào Nương) là nhân vật truyền thuyết được coi là bà tổ của nghệ thuật hát ả đào. Theo truyền thuyết, bà sống vào thời nhà Trần, có giọng hát mê hoặc và đã dùng tài năng để phục vụ cuộc kháng chiến chống giặc ngoại xâm. Các đào nương sau này đều thờ phụng bà như bà tổ nghề. ### Ngoài "ả đào" và "ca trù", nghệ thuật này còn có tên gọi nào khác? Nghệ thuật này còn được biết đến với nhiều tên gọi khác như *"hát cô đầu"* (phổ biến cuối thế kỷ XIX – đầu XX), *"hát nói"* (theo thể cách đặc trưng), *"hát nhà trò"* (theo nơi biểu diễn), *"hát gõ"* (theo đặc trưng nhạc cụ phách), và *"hát nhà tơ"* (theo cơ quan quản lý ca nhạc thời phong kiến). ### Quách Thị Hồ là ai trong lịch sử hát ả đào? **Quách Thị Hồ** (1909-2001) được coi là đào nương vĩ đại nhất thế kỷ XX. Bà sinh ra trong một gia đình có truyền thống ca trù, nổi tiếng với giọng hát tuyệt đẹp và kỹ thuật điêu luyện. Trong suốt thời kỳ ca trù bị lãng quên, bà vẫn kiên trì gìn giữ nghệ thuật. Những bản ghi âm của bà là di sản vô giá cho thế hệ sau. ### UNESCO công nhận ca trù vào năm nào? Năm 2009, UNESCO đã chính thức công nhận ca trù là **Di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp**. Sự công nhận này đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong việc bảo tồn và phục hưng ca trù, đồng thời khẳng định tên gọi *"ca trù"* trên trường quốc tế. ### Làm thế nào để tìm hiểu thêm về mối quan hệ giữa ả đào và ca trù? Bạn có thể tham khảo các công trình nghiên cứu của Đỗ Bằng Đoàn, Đỗ Trọng Huề (*"Việt Nam ca trù biên khảo"*), các bài viết của GS. Trần Văn Khê, và các nghiên cứu của Viện Âm nhạc Việt Nam. Ngoài ra, việc trực tiếp nghe ca trù tại các câu lạc bộ ở Hà Nội cũng là cách tuyệt vời để cảm nhận sâu sắc hơn về nghệ thuật mà xưa kia người ta gọi là *"hát ả đào"*.